İran`da Türk`ün hali sömürülmekten beterdi.

Sözde İslam Devrimi parfümlenmiş eterdi.

Amaç milli bilinci köreltip uyutmaktı.

Türk soylu çoğunluğu esarette tutmaktı.

İran Şiası için baş emel aryanizmdi.*

Sözde İslam Devrimi maskelenmiş faşizmdi.

Her insan her yaratık Allahın ayetidir.

Dinde sömürü ise şeytanın lanetidir.

  Muzaffer ÖZDAĞ

*Arı ırkın üstünlüğü iddiası ile ırkçı politika izleme, Fars ırkçılığı


“The terms of Southern and Northern Azerbaijan emerged in the 19th century after Russia and Iran divided Azerbaijan between them. Following the Russo-Persian wars, Tsarist Russia and Iran signed the Gulustan Treaty on 12 October 1813 and Turkmenchay Treaty on 10 February 1828. Under these treaties, Azerbaijani land north of the River Araz was incorporated into Russia, while land south of the river was annexed by Iran. The Azerbaijanis later dubbed these territories Northern and Southern Azerbaijan or sometimes “this side” and “the other side” of Azerbaijan. The Azerbaijani Republic now covers the territory of Northern Azerbaijan. Southern Azerbaijan is the northern part of Iran and includes the ostans(provinces) of Western Azerbaijan (with Urmiya as its centre), Eastern Azerbaijan (with Tabriz as its centre), Ardabil (with Ardabil as its centre), Zanjan (with Zanjan as its centre), Qazvin (with as its centre), and the northen part of Gilan (with Rasht as its centre), and Hamadan. The size of these territories is estimated at around 170,000 sq.km (106,000 sq. Miles), although larger estimates are prevalent. According to unofficial sources, up to 30 million ethnic Azerbaijanis live in Southern Azerbaijan. The native language of the ethnic Azerbaijanis belongs to the Turkic language family, whilst the language family of Persian and other Iranian groups` is Indo-Iranian. Despite all the dissmilarities and very distinct ethnic, linguistic and cultural differences, Azerbaijanis have played a key role in all aspects of the history of the Iranian peoples and their many states and empires.”

 Azerbaijan: 100 Question & Answered, 2005 CBS, AZERBAİJAN








Iranian Foreign Minister: “…%40 of the Iranians speak Turkish…”




Azerbaijan- Iran Relations: Challenges and Prospects (Event Summary)

Event Report, Kennedy School of Government, Harvard University.

After the collapse of the Soviet Union, the former Soviet republics tried to search for their place in the new global structure. It was necessary to discover “new neighbors” who had been separated for many decades by the “Iron Curtain.” It took time for the southern neighbors — Turkey, Iran, Afghanistan, Pakistan –of the defunct USSR to adjust to the new situation, and the changes that had occurred in the 150-200 years of formal separation had taken their toll. This statement applies to all of the neighbors of the southern former Soviet republics, but it is especially applicable to the relations between Azerbaijan and Iran.

For Azerbaijan, the Islamic Republic of Iran is not just an ordinary country. First of all, Iran is the Azerbaijan Republic’s southern neighbor. The 2 states share about 618 kilometers of land borders. These two countries border each other in the Caspian Sea as well. Both countries share values from their mutual past and some elements of a common culture. Azerbaijan has the second largest Shi’i population in the world, after Iran. The membership of both countries in Muslim and regional organizations like the Organization of Islamic Conference and ECO, is an indicator of the countries’ affinities in terms of geography and religion.

The history of direct relations for the last 10 years shows that such positive and binding factors as neighborhood and the same religion are not enough to create close relations between them. Other important factors, which affect current relations between Azerbaijan and Iran, exist as well.

The Main Influential Factors
The divided Azerbaijan factor is the most influential factor in the relations between the two countries. The Republic of Azerbaijan encompasses only a portion of what we actually consider to be Azerbaijan: the second part of Azerbaijan is in North-West Iran. The Azerbaijani Turks in Iran constitute a significant part of the population of that country but are deprived of their national rights. This factor is central in understanding the relations between Azerbaijan and Iran.

If part of Iran were not to be considered and called by the name “Azerbaijan,” and if there were not millions of Azerbaijani Turks in Iran, the relations between Azerbaijan and Iran might have developed in a significantly different manner, such as those, for instance, between Azerbaijan and Pakistan. Truly, the main difficulties in the relations between Tehran and Baku emanate from this factor.

A little background on the situation: In the early nineteenth century the Russian Empire occupied the khanates of North Azerbaijan, which were de jure a part of Qajar Iran, but de-facto were independent. Despite the close relations between North and South Azerbaijan until the 1930s, these two parts of Azerbaijan have since gone different ways: the division occurred at a time when national self-consciousness was not highly developed. This played an essential role in creating distinctions between South and North Azerbaijan.

The inclusion of North Azerbaijan into the Russian Empire, and consequently the cultural differences between the Russians and the Turks, played a significant role in the appearance of the self-awareness of the Azerbaijani Turks; these differences have been expressed in the language, religion, mentality, customs and historical roots. On the other hand, Azerbaijan was turned into a real colony of Russia in terms of fiscal systems, exploration of oil and other natural resources. In order to prevent ties on the basis ofreligious and ethnic affinity with the Ottoman Turks, Russia established special rule over North Azerbaijan, brutally repressing any sign of a national movement in the region.

Despite this repression, the national movement in North Azerbaijan began earlier than in South Azerbaijan. The national movement in North Azerbaijan went through three stages:

1. Demands for the cultural autonomy (1905-1917) 2. Demands for the national-territorial autonomy (1917-1918) 3. Struggle for national independence (since 1918).

Consequently, the creation of an independent Azerbaijan Democratic Republic in 1918 symbolized the existence of the formation of the Azerbaijani Turks as a separate nation.

In this period, the processes in South Azerbaijan developed in a different way. The historical past, religious unity in terms of Shi’ism, cultural closeness, historical traditions of Persian language and literature, and other related factors between Turks and Persians slowed the development of a national movement in Iran. At the same time, the permanent threat from Russia (Tsarist and Soviet) to the south has been an important factor in influencing Azerbaijani Turks to put aside their national aspirations. That is why, when the Russian aggression against Iran at the end of the 19th and early 20th Centuries increased, the main theorists of Pan-Iranism appeared and they were mostly Iranians of Turkish origin, such as Kasravi, Kazemzade, and Rezazade.

We have to emphasize that for a long time during the Qajar and Pahlavi monarchies and even in the current Islamic regime there have been and are many Turks in the ruling elite. Those who joined the Iranian elite were tempted by the desire to have their social and economic needs met by the regime.

South Azerbaijan consists of Ardabil, East Azerbaijan, West Azerbaijan, Zenjan, Hamadan Ostans (provinces) and adjacent areas of Astara, Qazvin and other territories. The size of these territories is estimated at approximately 170.000 square kilometers (the territory of North Azerbaijan is half this— i.e., 86,600 sq. km). Turks dominate the national composition of the Azerbaijani provinces in Iran – making up more than 90% of the population in these areas.

It is difficult to determine the exact number of Azerbaijani Turks in Iran. Official statistics do not state the national composition of Iran. According to our research, based on the official statistics, the Azerbaijani Turks comprise nearly 40% of the population of Iran. This is 75% of all the Azerbaijani Turks in the world.

While Persian chauvinism in Iran has significantly hurt the economic and social well being of South Azerbaijan, the policy of chauvinism has been most severely felt in Iran in the field of national culture. The Azerbaijani Turkish language is not allowed to be used in any official use in all fields, including schools, courts, government structures, army etc. Some forms of Azerbaijan culture are prohibited as well.

An example of this policy is illustrated by the events connected to the last parliamentary elections in Iran. In May 1996, Mr. Chehregani, who ran on a platform of observing the 15th article of the constitution (using the local languages in the literature lessons of elementary schools), was elected in the first round from Tabriz. His victory ended in police interrogation, torture, and arrest in Tehran.

The national-liberation movement in South Azerbaijan has nearly 90 years of history. National-territorial autonomy demands were put before Iranian rulers during movements, led by Sattarhan (1908-1909), Khiyabani (1920), Pishevari (1945-1946), Shariat-Madari (1979-1980) and in their demands they illustrated various ways of resolution of the national question in Iran.

There are at least two factors that influence the current stage of the national movement in Iran:

1. The rise of Azerbaijani Turkish national consciousness and diffusion of the national movement into higher social strata; and 2. The restoration of independent Azerbaijani statehood in the North.

Among the Azerbaijani Turks in Iran there are three main trends for dealing with the national problem of South Azerbaijan representing three different proposals:

1. The group of religious leaders, industrialists, bureaucrats who occupy prominent positions in the Iranian state, and their ideologists. This group: supports the idea of a united Iran (“national Irano-centrists”); strives to increase the share of authority and capital within a single Iran; supports the idea of Turkization of the whole Iran; and some in this group support the joining of North Azerbaijan with Iran.

2. The group of intellectuals, industrialists and bureaucrats which: fears the division of Iran; supports the idea of granting to South Azerbaijan (and at the same time to other ethnic-national minorities) cultural or national-territorial autonomy, which is regarded by them as the optimal way of resolution of the Azerbaijan problem. “Democracy to Iran, autonomy to Azerbaijan” is a very popular slogan among them.

3. The third trend is represented by the new political organizations and groups that support the independence of South Azerbaijan and United Azerbaijan ideals. The appearance of these organizations is a sign of a new stage of the Azerbaijan question in Iran. These radical forces do not believe that the national question in Iran can be resolved in an evolutionary way; rather, they believe that in order to achieve their national goals they should use all and any means, including military struggle.

On the basis of what is mentioned above, we can say that the future of Iranian statehood itself might be under question. Part of the Iranian leadership, especially high-level politicians of Azerbaijani origin, support joining “ancient Iranian land,” for instance the Azerbaijan Republic, to Iran. Most of the Iranian leadership rejects this idea as nonrealistic and undesirable. In their opinion, an increase of Turkish elements in Iran and politicization of Azerbaijan population will cause additional concern for Persians. All serious analysts have emphasized that appearance of the state of Azerbaijan in the North has caused many problems for the Iranian leaderships. The existence of the Azerbaijan Republic, above all, has had an important influence and impact on national movements in Iranian Azerbaijan.

Therefore, the current Iranian regime is trying to bring the Azerbaijan Republic into its political orbit, and to eliminate the influence of the Azerbaijan Republic on the Turkish population of Iran. Recently, there has been intensified ideological activity in Iran on the Azerbaijan question. The active propaganda on the “absence” of ethnic unity of both North and South Azerbaijan, the increased ideological struggle against Turkism and the Turkic world by official propaganda, and ignorance of the existence of independent Azerbaijan by the people (when it is impossible to distort the real situation in Azerbaijan), are all characteristic features of the official policy of Tehran. In addition, repressive measures and the police regime toward the Turks in Iran have also been increasing.

Despite the fact of less territory and population, North Azerbaijan (i.e. the Republic of Azerbaijan) is the political, ideological, and cultural center of the nation (i.e. North Azerbaijan plus South Azerbaijan). But its difficult geopolitical position forces the Azerbaijan Republic to look for allies inside and outside of the region. Many politicians think that South Azerbaijan could be the most faithful and strong ally in the foreseeable future. Thus, the idea of a United Azerbaijan is very popular in the Azerbaijan Republic.

The second main factor which influences the Azerbaijan-Iran relationship can be called Islam/Shi’a geopolitics. Obviously, the Iranian government emphasizes religion in its relation with Azerbaijan. It seems that this derives from the theocratic character of the regime. Nevertheless, in reality this emphasis is closely connected with the pragmatism of Iranian policy. As mentioned above, Azerbaijan is the second largest Shi’i community in the world. According to Iranian strategists, Shi’ism plays a very significant role, besides other factors (common history, some common cultural values, etc.) in the creation of the bases for Iranian influence over Azerbaijan. Indeed, Shi’ism is the main element that ties Azerbaijan to Iran. Since Shi’ism became the state religion in Iran in 1501, it is the strongest factor linking Azerbaijani Turks to Persians and other Persian-language peoples of Iran. Shi’ism was the main cause for the reorientation of Azerbaijan towards the North-South axes during the last five centuries.

It is precisely for this reason that Tehran designated Azerbaijan as the most appropriate target for exporting the Islamic revolution. So, it is propagating Islamic values and ideas of Islamic statehood in the republic in order to achieve these goals. Tehran spends millions of dollars for this purpose. Nonetheless, Tehran’s attempts have not been very successful in the Azerbaijan Republic. The main reason is that during the last 200 years due to the intense anti-religious policy instituted in Russia and then the Soviet Union, the bases of Islam have been eroded in the society, and atheist feelings are more widespread than religious beliefs.

In spite of Tehran’s aspirations to impose itself as the defender of the whole Islamic world, the main geopolitical partners of Tehran in the region are Moscow and Yerevan. Besides Russia and Armenia, Iran has problems with all of its neighbors. Clearly, the Tehran-Moscow-Yerevan axis is one of the most negative factors affecting Azerbaijan-Iranian relations. Baku views the military and political links between this triangle (sometimes Athens also joins them) with anxiety, and it expresses this concern to Tehran which claims to Baku that it would like to widen their bilateral relations. Iran’s close links with Armenia, which is at war with Azerbaijan, as well as those with the Russian Federation, which conducts a non-friendly policy toward Azerbaijan, creates a quite low rating of Iran among the population of the Republic of Azerbaijan.

Although Russia and Iran have been rivals for a number of centuries over the Caucasus region, new geopolitical realities have turned them into allies. Increasing Western, and especially U.S. influence in the region, is viewed by both Moscow and Tehran as a threat to their national security interests. Accordingly, Moscow and Tehran do not want Azerbaijan to have a stable democracy or a strong economy. Moreover, the interests of these two countries regarding Caspian oil issues often coincide.

If the Republic of Azerbaijan can counter the increasing ambitions of Iran in the Caucasus through cooperative activities with Turkey, then it may be able to balance and neutralize Russia’s pressure. In addition, Western presence and the strengthening of its influence, especially of the US are important in achieving this aim. As a counter to the coalition of Tehran- Moscow-Yerevan (and Tehran- Moscow-Yerevan-Athens), an alliance of Baku-Tbilisi-Ankara-Washington is in the process of being formed (Tel-Aviv can join this group). In addition to this alliance, another group, GUUAM, is also underway. Tehran has been made nervous by the creation of these alliances. Officials in Tehran openly call on Baku to break off its relations with Washington and Tel-Aviv. So, Azerbaijan and Iran have become members of rival coalitions that are emerging in the region. This rivalry manifests itself in the regional geopolitical developments, especially in the struggle for Caspian oil.

Actual problems of Azerbaijan-Iranian relationships

The Islamic Republic of Iran plays an active role in the geopolitical struggle over Caspian oil. As major hydrocarbon exporters themselves, Russia and Iran view the new oil and gas producers in the Caspian region as a threat to their own economic interests. Just like Russia, Iran is deeply concerned over growing western capital investments and the expansion of foreign interests and presence in the region. Being unable to compete with US and European technology and capital in tapping the abundant Caspian natural resources, Iran and Russia have resorted to non-economic ways of influence in the region.

For instance, immediately after the news of the international consortia with participation of Western capital to tap hydrocarbon resources in the Azerbaijan sector of the Caspian became known, Iran started taking a particular interest in the consortia and even tried to obtain a share in them. At this initial period, Iran advocated division of the Caspian Sea into national sectors. However, once it was not able to obtain a share in Caspian oil and after US companies made headway here, Tehran changed its public position on the status of the Caspian. Officially, Iran has advocated joint utilization of the Caspian resources by all the states bordering the Caspian Sea. Until recently, Tehran was persistently advocating this principle. It even went as far as sharply criticizing its close partner, Russia, for having reached an agreement with Kazakhstan in 1998 sanctioning the division of the Caspian into national sectors. However, later in 1998, Iran again changed its position on the Caspian status issue at a Moscow meeting of littoral states. It suggested there that Caspian waters should be divided in 5 equal sections.

One of the main issues of concern for Iran is the question of a main export pipeline. Iran regards the recent developments in the area of Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline as a threat and has launched a counter-offensive using all the means at its disposal to prevent the realization of the project.

The Government of Iran claimed that the Baku-Ceyhan project is unreasonably expensive (by frequently referring to the erroneous sum of $3.7 billion) and barely viable. As part of Tehran’s campaign against this project, it has declared together with Moscow that the building of the necessary oil and gas pipeline (to connect Tengiz oil and Turkmen gas with Baku) as part of the Baku-Ceyhan project will have undesirable ecological consequences. One of the main goals of the Iranian propaganda has been to convince the world community that there are considerably less oil reserves in the Caspian, especially in its Azerbaijan sector, than in actuality.

As tensions over the Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline have been heating up, Iran has made several alternative proposals in this regard. Iran has suggested that the most profitable alternative is to export through the Persian Gulf. By proposing to build the main export pipeline through its territory and to transport Caspian oil to the Persian Gulf, Iran is trying to improve its shaky position in the Caspian region and to take control of Caspian, including Azerbaijan oil export. Should US-Iranian relations improve, there may be drastic changes in the trends of development of Caspian oil. As recently pointed out by Senator Sam Brownback, “the South Caucasus will lose out on its opportunity to prosper as producer of oil and as a pivotal transit point from East to West.”

The above examples illustrate that concerning the status of the Caspian Sea and main export pipeline issues, Iran an economic rival, political non-friend and geo-strategic enemy of Azerbaijan.

The unfriendly position of Iran toward Azerbaijan was stated publicly by the officials of Azerbaijan Republic many times. In recent years, the Azerbaijani national security minister has periodically stated that Iran’s special services conduct activity directed against the constitutional structure and government of Azerbaijan. In June 1999, the Azerbaijan National Security Ministry’s spokesman reported to media that

“During the last years, 13 citizens of the Islamic Republic of Iran were identified as spies and towards them appropriate measures were taken. From 1996 up to now, the Iranian special services had recruited 15 Azerbaijani citizens, they were arrested and their crimes were proved in trials. During the last 5 years, 80 Azerbaijani citizens, including the editor-in-chief of Express newspaper Ganimat Zakhidov were called in for secret collaboration by the Iranian special services,” “from 1992, hundreds of Azerbaijani young persons by the help of some embassy personnel members were attracted to Iran; ” they were deceived and recruited by “religious scholarships”; the special services aim was to prepare them as Islamic mujaheeds (Azadlig, June 9, 1999 ).”
Trials of the so-called Azerbaijan Islamic Party in 1997 proved that the organization was spying for Iran. These trials revealed numerous facts indicating the broad scope subversive activities by Iran in the Republic of Azerbaijan. At present Mahir Javadov, who is under inquiry in Azerbaijan, has formed the militarized groups in the Iranian territory and openly claims that he will use them to liberate Azerbaijan from Heydar Aliyev and Karabagh from the Armenians. Despite the official appeals of Azerbaijan, Iran refused to return Mahir Javadov.

These facts indicate that relations between Azerbaijan Republic and Iran have remained tense.

In sharp contradistinction to the claims of some Perso-centrists, their so-called historical relations do not apply to the present-day Azerbaijan-Iran relations. Many factors have changed within the last 200 years. Above all, Azerbaijan is not the old Azerbaijan, its northern part is already independent, and this inevitably affects South Azerbaijan. Iran itself is not the old Qajar Iran either; it has been converted to an obviously Persian state during the Pahlavi period.

The main contradiction between the Republic of Azerbaijan and the Islamic Republic of Iran has a fundamental character: to resolve the question of the modus vivendi between these two countries, either the Republic of Azerbaijan must enter into the political orbit of Iran and to form a pro-Iran Islamic regime, or Iran must change the character of its regime and to respect the ethnic rights of non-Persian peoples.

For Academic Citation:

Nassibli, Nasib L. “Azerbaijan- Iran Relations: Challenges and Prospects (Event Summary).” Kennedy School of Government, Harvard     University…



The Anatomy of Iranian Racism: Reflections on the Root Causes of South Azerbaijans Resistance Movement

In recent days many Azeri towns and cities in Iran have, once again, become the revolutionary scene of anti-racist and anti-colonial struggle against Irans racist and colonial order. The current movement of South Azerbaijan must be situated right at the heart of issues of racial/ethnic oppression and internal colonialism in an Iranian context. By avoiding any mention of the terms racism and internal colonialism, the dominant Persian discourse has provided a completely upside-down picture of social and ethnic inequality in the country, masterfully managing to deceive the international media and progressive anti-racist forces throughout the world. The fact of the matter is that without taking note of racism and colonialism as important social facts that do exist in Iranian society, it would be impossible to provide a comprehensive analysis regarding the current Azeri movement, along with other similar movements in Kurdistan, Khuzistan, Baluchistan, Turkman-Sahra, and other regions of the country.

       Ethnic pluralism, difference and diversity have always been a defining characteristic of what is today called Iran. Peoples of various ethnic origins, such as the ancestors of contemporary Azeri-Turks, Kurds, Baluchs, Turkomans, Arabs, Lurs, Gilaks, Mazandaranis and others have lived in Iran for centuries. The history of civilization in what is known today as Iran goes back over six-thousand years. The available archaeological/linguistic record indicates that from the very beginning the region was characterized with extreme ethnic, linguistic, and cultural diversity. No single ethnic group has ever constituted a definite numerical majority in the country, although the Azeri-Turks now have a relatively slight majority with a population of over 30 million.

       Up until 1925, the country had been run in accordance with what one may call a traditional confederative system within which all ethnic groups enjoyed the freedom to use and develop their languages, customs, cultures, and identities. With the beginning of the Pahlavi regime in 1925, the natural trend of ethnic and linguistic plurality was abruptly stopped, and a process of monoculturalism and monolingualism started, which continues to date. The aim of this chauvinistic process has been to present the language, history, culture, and identity of the Persian minority as the only authentic language, history, culture, and identity of all Iranians.

       For over 80 years, the role of the central government in Iran has been one of denying and dismissing ethnic and linguistic diversity in the country. Just as the Pahlavi regime focused on annihilation of cultural, linguistic, and ethnic differences in the country, so too the current Islamic Republic has continued with the politics of assimilation, exclusion, and racism. Under the current establishment, gender-based and religion-based oppressions have also been added to a host of exclusionary and racist practices left over from the previous regime. The racist politics of the governing apparatuses have always been accompanied by ideological and discursive support of the majority of Persian writers, intellectuals and thinkers who, due to their belonging to the dominant group, have enjoyed the privileges of monolingualism, monoculturalism, and racism in the country. To this group must be added the assimilated segment of non-Persian writers and intellectuals whose passionate support for Persian racism has even surprised the Persians themselves. In fact, such individuals of Turkic origin as Mahmood Afshar, Iraj Afshar, Ahmad Kasravi and others have been among the founding fathers of this ugly racist system.

The governing apparatuses, the dominant elite, and the farstoxicated intelligentsia have come together and sustained the structural bases of one of the most racist systems in the contemporary world. This naked racism which feeds on outdated and discredited Arayanist paradigms and racist theories of the 18-20th centuries Europe has outlived the Jim Crow segregationist system  in America; it has survived Nazism, European fascism, and the Apartheid regime in South Africa. In effect, compared to its kind in Germany, Europe, the US, and South Africa,  the Persian racism in Iran represents  an amazing  success story in terms of its durability, normalcy, and assimilatory capacity.  Below are some salient characteristics of this dominant racist discourse and praxis:

      1. The Belief in the Superiority of Aryan Race

Persian racism in Iran advocates a racist and racialized view of the world where the so-called Aryan race is seen as a superior race. Using the racist ideas of 18-20th centuries Europe as its theoretical/ideological bases, the dominant group exploits the countrys resources to promote lavishly funded research and exploration regarding the history and existence of this superior Aryan race in Iran.  On the other hand, serious works challenging the supremacy of Aryanist historiography not only do not receive any assistance but are not even allowed publication in Iran.  A glaring case in point is the historian Naser Poorpirar whose recent work on the history of Sasanid dynasty was not permitted to be published in Iran. According to his personal website (http://naria.persianblog.com/), the author self-published the book in Singapore and shipped it back to Iran for distribution. Ordinarily one would expect that a study critically examining the Orientalist construction of pre-Islamic history of Iran would not encounter any kind of government censorship in the Islamic Republic. Not so. Works like Poorpirars are not allowed publication simply because they interrogate the Aryan/Fars-centric history of Iran, powerfully exposing its fictional, disingenuous, and dishonest character.

      2. The Belief that Iran Is the Land of Aryans

Persian racism openly defines Iran as the land of these so-called Aryans who are in turn identified with the dominant Persian group, its language, culture, and identity. Through this racist process, Farsi becomes the only national/official language and the Persian culture gets identified as the national culture of all Iranians;  just as Irans history gets appropriated to the advantage of this so-called Aryan race by excluding, distorting, and erasing the histories, stories, and narratives of other ethnic groups.  This exclusion takes place in government-sponsored research projects, schoolbooks, university texts, curriculum, allocation of research funding, etc. In short, under the racist order in Iran, to be Iranian becomes equated with being Persian. This kind of racist identification serves to foreignize and otherize those communities who are not Persian and who do not speak Farsi as their natural mother tongue.

      3. The Belief in the Purification of Aryan Race of Iran through    Language

Drawing on discredited European racist views, the dominant discourse in Iran equates language with race and tries to fabricate Indo-European language ties for non-Farsi speaking peoples such as the Azeri-Turks in an attempt to show that over a thousand years ago they spoke an Indo-European language and are therefore Aryan. As such, they should cleanse themselves of their inferior linguistic/ethnic/cultural identity and become one with the superior Aryan race by speaking the language of this race: Farsi. This kind of racist reconstruction of prehistoric (imaginary) languages essentializes race-based and language-based identities and prioritizes them based on a fabricated history of origins, arrivals, etc., giving rise to the absurd idea about who has come earlier than whom, who has come first, who has come second, who has come last, whose language was spoken earlier than the others; and who, as a result, should have mastery over others. These kinds of non-sensical absurdities serve to create unnecessary competitions among various ethnic/national groups which lead to animosity, mistrust and lack of cooperation among them, while leaving them vulnerable to be colonized and assimilated by the dominant racist order.

       The Iranian racist order openly proscribes non-Farsi languages in the country, banning them from becoming languages of education, instruction, learning, correspondence, and governance. By banning non-Farsi languages, the dominant group violates minoritized communities identities; subjugates their minds, and brutalizes their spirits. It supplants the indigenous names of geographical landmarks, cities, towns, villages, and streets; appropriates ancient heroes, historical figures, literary figures,  scientists, movie stars, popular singers, dancers, and artists belonging to the marginalized communities. It prevents non-Farsi speaking communities from naming their children as they wish, using their own indigenous languages, cultures, names, words, signs, and symbols, forcing them instead to use names and symbols approved by the dominant discourse and praxis.

4. The Practice of Anachronism in Interpreting Works of History, Religion, and Literature

Using an anachronistic method of analysis, the hegemonic discourse in Iran offers purely racist and racialized interpretations of history, historical events, and classical texts such as the Avesta and the Shahnameh of Ferdowsi. It interprets these ancient texts in accordance with modern racist theories and notions which were not in existence at the time these texts were written. The anachronistic reading of these texts becomes central to the maintenance of racist order in Iran in that such a reading legitimates the ownership of the country by a single race, just as it privileges a single language, history, culture, and identity. Anachronism gives a historical justification for contemporary oppressions, exclusions, and annihilations in Iran.

      5. The Belief in Essentialism and an Essentialist notion of Iranian-ness

The dominant order in Iran promotes an essentialist notion of identity based on race and language. Instead of viewing identities as shifting, non-fixed and fluid categories, the Iranian racist order assigns fixed identities to individuals and communities based on their degree of Iranian-ness (Iraniyyat). Under this essentialist and essentializing mentality, those speaking an Indo-European language are considered to be in possession of authentic Iranic identity and hence more Iranian than those speaking a Semite or Turkic language.

       The dominant order plays the race card to create hostilities among marginalized communities, seeking to prevent the formation of any semblance of solidarity among them. By identifying some of them as true Iranians, real Aryans, and the authentic owners of Iran, it engenders a policy of divide and conquer, while sowing the seeds of mistrust and animosity among different ethnic groups. At the same time, it prevents a sensible census from taking place based on ethnicity and language, fearing that an ethnic-based and language-based census would reveal the true size and number of both Persian and non-Persian communities in the country.  Just as such racist notions as the true owners of Iran, the real Aryans, and similar mumbo-jumbo are emphasized to an inflated and inflammatory degree; so too the real issues and concerns such as the need for conducting of an ethnicity/language based national census, opening of ethnic studies departments in the universities, and researching ethnic groups and ethnic relations in the country are de-emphasized, degraded, and dismissed.

      6. The Belief in the Systematic Practice of Racism

The Iranian racist order uses the coercive force of governing organs to marginalize, criminalize, and punish the activists advocating the cause of minoritized communities, labeling them as traitors, secessionists, agents of foreign governments, etc. During the cold war period, it was customary to label anti-racist activists as communists and KGB agents. Nowadays such activists are labeled as agents of CIA, Israel, Zionism, Turkey, and even the Republic of Azerbaijan.     Through such practices, the dominant order refuses the legitimate demands of minoritized communities for equal treatment, justice, and fairness. It brutally suppresses any ethnic-based and language-based activity, forcefully denying and condemning the right for self-determination of various nationalities. On the economic front, the government channels the countrys resources to building infrastructure, factories, and development projects in Persian populated cities such as Isfahan, Shirza, Yazd, and Kerman, while the non-Persian regions of Kurdistan, Baluchistan, Azerbaijan, and other areas more and more plunge in poverty and deprivation.

Resistance to the Racist Order

Thus, it is in this anti-racist, anti-colonial context that the current South Azerbaijani movement and the movement of other minoritized communities must be approached. It is under a racist and colonial condition that sites such as history, historiography, language, literature, and the education system have become main arenas where the battle for domination and subjugation of the marginalized Other is waged. The dominant group uses these privileged sites to maintain its oppressive power base; to legitimate its dominance and privileged status, and to justify its oppression. Simultaneously, the marginalized uses these very sites to question, challenge, combat, and eventually subvert the oppressive dominant order. For instance, in the linguistic battleground, the dominant bans the minoritized languages and uses its language to supplant them. The marginalized, on the other hand, seeks to reclaim and revitalize her/his excluded indigenous language so that            s/he is empowered to self-express, self-identify, and self-determine. Just as the dominant uses history to deny a historical legitimacy to the marginalized Other, so too the marginalized uses her/his own version of history to reject and repudiate the history which is constructed for her/him by the dominant. The dominant uses the education system to enforce its assimilatory and racist policies. The marginalized redefines the purpose of education and schooling to bring about inclusivity, equity, equality and fairness for all.

       While the marginalized uses all in its power to fight racism and oppression, it is important to realize that her/his battle is an uphill struggle in which s/he has very little access to strategic sites such as history, literature, language, and the education system. These are the sites that have detrimental impacts on the outcome of the battle between the colonizer and the colonized. And these sites are controlled for the most part by the dominant. If the dominant is left to its devices, there is little chance that the marginalized will eventually eliminate the bases of colonialism, oppression, and racism. As such, it is imperative that progressive forces everywhere take note of these anti-colonial, antiracist struggles and support them in any way they can.

 Dr Alireza Asgharzadeh





Status: Unrecognized & occupied territory

Population: 30 million

Language: Azerbaijani Turkish


Southern Azerbaijan is a region in northwest Iran which lies south of Armenia and the Republic of Azerbaijan. The region’s most important city is Ardabil, which is located in the north-east of Southern Azerbaijan. This region has great geographical and environmental diversity made up of mountains, valleys, forests, lakes and marshlands.
Southern Azerbaijan is populated by Shi’a Muslim Azerbaijani Turks. They speak a Turkic language that is similar to Turkish and Iraqi Turkmen. It is extremely difficult to give an accurate estimate of the population, since it has been reported that the Iranian authorities tamper with the official statistics. The members of the population in Iran of Azerbaijani descent is estimated to be around 30 million . There are additionally large communities of Azerbaijani Turks living abroad, not only in Azerbaijan, but in countries such as Turkey, Russia, Georgia, U.S.A, Kazakhstan, Germany, Ukraine and Canada.
Many immigrants from the Southern Azerbaijani territory have moved to other parts of Iran such as Teheran. At present, nearly 8 million Southern Azerbaijanis live outside Southern Azerbaijan, where more than a million of them are political immigrants, living in Europe and America. A million of them live in southern Iran while 6 million live in the city of Tehran. The civil struggle for the restoration of the national rights of the Southern Azerbaijani Turks, including those living in Tehran, continues in the face of systematic suppression by the Iranian government of the Azeri heritage and language.
In May 2006 a cartoon implying Azeris were cockroaches was published in an Iranian magazine. Whilst it deeply offended many Azerbaijani Turks, it initiated a feeling of stronger unity in the ethnic group. The rise in Azerbaijani nationalism has made the central government in Tehran feel increasingly threatened. Iranian authorities accuse the Azerbaijani nationalists of promoting “pan-Turkism” and committing disobedience of God and the imams.
The Azerbaijanis have increasing demanded more cultural and linguistic rights, especially the right to education in the Azerbaijani Turkish language, a right that is enshrined in the Iranian constitution. However, in reality schooling in Azerbaijani Turkish is prohibited and at the Iranian universities there is not a single linguistic department for Turkish. Alongside this, all state television and radio channels are broadcast in Farsi, crushing the constitutionally granted rights for minority languages outside of the private sphere.
There are several reports of occasions when the Iranian authorities have arrested people in Azerbaijani gatherings. Azerbaijani Turks have been detained and sent to prison on charges such as “establishing organizations against the system” and “spreading propaganda against the system”. Some of these sentences were up to eight years long, and individuals were held without legal representation.

UNPO supports the Southern Azerbaijanis in their struggle for cultural and linguistic recognition, and in their campaign for civil and human rights. UNPO strongly believe that the Southern Azerbaijani Turks need a much more prominent role in deciding their own future.

Iran needs to embrace democracy and to vastly increase the minority representation by decentralizing central government power. UNPO has over the years increased its calls for a federal Iran and believes that federalism would give the peoples of Iran the best possibility to decide their own destiny.


During the Persian Constitutional Revolution (1905-1911) Southern Azerbaijan played a key political role, as the starting point of the revolution occurred in Tabriz, capital of Southern Azerbaijan. During the First World War the Gajar dynasty remained in power in Tabriz, and the city became one of the most powerful in Iran, holding the seat of the crown prince. In 1920 the Pro-democracy revolution under Sheykh Muhammed Khyabbani also begun in Tabriz and Southern Azerbaijan gained independence for six months. However, this short lived independence was put to an end by battles between the Soviet Union and Iran and resulted in the killing of tens of thousands of Azerbaijani Turks. In 1925 when the Gajar state collapsed Southern Azerbaijan was annexed to Iran and there was a massive move of non-Azerbaijanis to the cities of Gazvin and Hamadan where 37% of the population are now of Azerbaijani descent.
After the Second World War, Southern Azerbaijan became an independent state, the Azerbaijan People’s Republic, was established. During this year of independence, the Turkish language in schools and on radio stations became ingrained and Tabriz was established as an urban and cultural center. Independence, however, again only lasted for a short time, after a year the Soviet Union and Iran again fought bloody battles for the state in a process which killed approximately 35,000 people. After the crushing of the independent state, the Iranian government gathered all Turkish publications published during the republic and burned them in public. All people that had worked or supported the formation of the independent state were persecuted, and led to the movement for Southern Azerbaijani rights underground.


1. Linguistic and cultural rights

Currently the Azerbaijani Turkish language is suppressed in Iran, even though the Iranian constitution enshrines the right to minority groups to use their own language. The central government, however, prohibits use of Azerbaijani Turkish in schools, and no education is available at any level, and even at the University of Tabriz, where seven other languages are taught. Azerbaijanis want to be able to use their language when in contact with regional authorities and the judicial system, in particular to exercise the basic cultural rights as set out in article 26 of the International Covenant on Civil and Political Rights. Additionally, a number of street and place names have systematically been changed into Farsi. One central problem in the media is that in reality the language used is a version of pseudo-Farsi with Azerbaijani Turkish influences. Therefore, Southern Azerbaijani people have campaigned for media productions to be broadcast in the correct form of the Azerbaijani Turkish language – both on radio and television. There is a strong feeling that the Azerbaijani cultural and historical heritage is being ignored, and even in some cases physically destroyed by bombing to make way for new buildings, in the case with the Ark Castle in Tabriz.

2. Harassment and imprisonment of Azeri cultural activists

According to the United Nations High Commissioner on Human Rights, several high profile Azeri cultural activists, such as Mahmudali Chehregani, the founder of SANAM, Mohammed Hossein Tahmasbpour, an Azerbijani Turkish language poet and Dr. Mehdi Parham, a translator and writer, have been arrested arbitrarily and in some cases jailed on trumped up charges. Mass arrests by the Iranian government have also been a common feature of Azerbaijani cultural gatherings and demonstrations. According to Amnesty International hundreds of Azeri activists have been jailed, accused of “acting against national security”.

3. Economic Discrimination

Along with other non-Persian nationalities in Iran, Southern Azerbaijanis suffer from economic discrimination. Discrimination against non-Persian peoples since the 1979 Revolution has been led by the tight centralism of the state built on an ethnic hierarchical system; the economic consequences of this severely influencing the daily lives of non-Persians in Iran.
For instance, strict rules in the financial system and a relentless lack of government investment in the region has contributed to mass emigration from rural areas and finds a flux of more than eight million emigrants living in overcrowded poverty in the capital and other central cities.
Along with routine harassment, economically discriminative policies have been practiced. As a local newspaper disclosed, government investments in industries and mines in Kerman, a central city in Iran, have been 300 times bigger than in the four Azerbaijani provinces.

4. Territory and Identity

Turks have dominated and ruled Iran and the lands beyond it for thousands of years, and the northwest of Iran has long been the Azerbaijani Turks’ homeland. However, after the Gajar, the last Azerbaijani kingdom in Iran collapsed, the Pahlavi dynasty dominated Iran and this saw the beginnings of the anti-Turk movement.
As a result, the Iranian government has consistently and repeatedly split Southern Azerbaijan into several different regions and perused a policy of separating the peoples of the region from their native languages and culture. Iran’s regimes have also altered the ethnic demography of the separated provinces of Azerbaijan by relocating groups of Fars into some of the Southern Azerbaijani provinces like Qazvin and Hamadan.
The continuance of the assimilation policy in Southern Azerbaijan by the regime in Tehran has lead to a significant social and national identity crisis. The Iranian government has been running wide spread propaganda against any non-Fars national identity in Iran, so that the ethnic peoples will stop embracing their own traditional cultures and assimilate into the Persian centralised model. Southern Azerbaijani women face double discrimination, since they experience inequality in terms of their gender and also for belonging to a minority group.


1.  What is the Southern Azerbaijanis relationship to the pro-democracy movement in Iran?

The Southern Azerbaijanis feels disappointed and sidelined by the pro-democracy movement, a movement widely praised for opposing the Iranian government’s attempt to engineer the June 2009 elections. This sense of disillusionment emerged due to hostile treatment of minorities in post-election Iran, where the government blamed the groups for supporting the opposition and demanding their cultural and political rights. After the election campaign three Azerbaijanis were beaten to death in Tabriz.
Mir Hossein Mousavi, the leader of the opposition movement in Iran, is an Azerbaijani Turk. Thus, the authorities associate Azerbaijanis with the pro-democracy movement, and blame them for its activities. However, Mr Mousavi remained silent in 2006, when thousands of Azerbaijanis took to the streets to protest the political cartoon that pictured Azerbaijanis as cockroaches. Additionally, the followers of Mr Mousavi are mostly Persians and share the government’s concern that minority rights would threaten Persian hegemony in Iran.

2. How Many Southern Azerbaijani are being held as Political Prisoners?
Exact numbers are unknown. However, in June 2010 five further Southern Azerbaijanis’ activists were arrested by the Iranian security forces.  The crimes committed by these individuals, mainly students, were to work for a peaceful solution to the on-going violence and discrimination perpetrated towards their ethnic group.
A sports journalist Abdollah Sadoughi was also arrested in the city of Tabriz in January, after publishing a poster supporting the city’s Traktor Sazi football team. He is held without charge at Tabriz prison, and is on hunger strike in protest at what he considers to be his baseless detention. He is a prisoner of conscience, held for peacefully expressing his views.



The Azerbaijanis have a rich and distinctive culture, a major part of which is decorative and applied art. This form of art is represented by a wide range of handicrafts, such as chasing, jewellery making, engraving metal, carving in wood, carpet-making, lace-making, pattern weaving and printing, knitting and embroidery.
Southern Azerbaijan’s national and traditional dress consists of the Chokha and Papakhi. There are a number of Azerbaijani dances; these folk dances are ancient and very melodious. There are often performed at formal celebrations and the dancers wear festive clothes or Chokha cloaks. These dances have very fast rhythms, and demand skill from the dancer. The national clothes of Azerbaijan are well preserved within the national dances.


The music of Azerbaijan builds on folk traditions that reach back nearly 1,000 years. For centuries Azerbaijani music has evolved under the badge of monody, producing rhythmically diverse melodies.
Mugham and Ashik are some of the many musical traditions of Azerbaijan. Mugham usually consists of poetry with instrumental interludes. When performing Mugham, the singers attempt to transform their emotions into singing and music. In contrast to the Mugham traditions of Central Asian countries, Azerbaijani Mugham is more free-form and less rigid; it is often compared to improvised jazz. UNESCO proclaimed the Azerbaijani Mugham tradition a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity on 7 November 2003.
Ashik is based on the mystical troubadour tradition, where a travelling bard sings and plays the saz, a traditional Turkic instrument. This tradition has its origin in the Shamanistic beliefs of the ancient Turkic peoples. Ashik songs are semi-improvised around common themes. Azerbaijan’s Ashik art was included in the list of Intangible Cultural Heritage by the UNESCO on September 30, 2009.


Industries include machine tools, vehicle factories, oil refinery, petrochemical complex, food processing, cement, textiles, electric equipment, and sugar milling. Oil and gas pipelines run through the region. Wool, carpets, and metal ware are also produced.


In Iran Azerbaijani Turkish is spoken by 25-30% of the population (15-20 million people). It is a Turkic language that is similar to the language spoke by the Turkish and Iraqi Turkmen, and distinct from the Iranian state language, Farsi.

Azerbaijani Turkish is widely spoken in everyday life, and in Southern Azerbaijan also used in mosques. However, very few Southern Azerbaijanis are able to read or write in their language, since the education is centralized and regulated from Teheran and there is no state education is performed in the language.

The Azerbaijanis are followers of Islam. The Muslim population is approximately 95% Shi’a and 5% Sunni; differences traditionally have not been sharply defined. Most Shias are adherents of the orthodox Ithna Ashari school of Shi’a Islam.


Southern Azerbaijan is famous for its great natural beauty. There are 17 rivers and two lakes in the region. The northern, alpine region, which includes Lake Urmia, is mountainous, with deep valleys and fertile lowlands. Grains, fruits, cotton, rice, nuts, and tobacco are the staple crops grown the region. The temperatures in Southern Azerbaijan are also very variable. For example, in the north, winters are generally cold and snowy and summers are moderate. While in the plains the regions experience winters that are relatively cold and warm summers. The Orumieh province located in the north-west of Southern Azerbaijan, it is a mountainous area with a diverse and vast topography. A long mountain range is situated on the western part of the province which forms the international border with Iraq and Turkey. Melted snow that originates from the mountains creates many streams that flow through the various valleys making fertile lands.


  Genocide Day—17 December

The anniversary of the Southern Azerbaijanis genocide carried out by the Tehran regime during its occupation and the overthrowing of Azerbaijan peoples government in 1946. During this invasion, 350000 Southern Azerbaijani civilian were killed and thousands imprisoned. The event was discussed at the Nurenberg court in 1948, and finally 1950 it was legally recognized as genocide. The United States Supreme Court Associate Justice William O. Douglas in his famous book “Strange Lands and Friendly People” notes the event, he describes as vandalism done by Fars’s Army in Azerbaijan reminds him of the Nazis soldiers’ behaviour towards France. This violence is known as the Genocide in Southern Azerbaijan.

Book Day—17 December

During the aforementioned violence and the Pahlavi regime defeated Southern Azerbaijan all the books found to be published in the Azerbaijani language were burnt on 17 December 1946. The public use of Azerbaijani people`s mother tongue has been prohibited since then. The UN has accorded the actions against the Southern Azerbaijanis between 15 December 1948 and 19 December 1966, as breaching the international covenant on civil and political rights and it has also been declared as cultural genocide. Southern Azerbaijani civil activists hold special ceremonies on “book day”. They give Azerbaijani Turkish books to each other as gifts and some even donate Turkish books to retailers.

International Mother Language Day—21 February

Since Azerbaijani language has played an important role in awaking of Southern Azerbaijan people and also in profile raising of Azerbaijani identity, every year in February 21, Azerbaijani activists prepare gatherings and demonstrations against the governing regime in the face of large personal risks.

National Uprising Day—22 May

In May 2006, a discriminatory cartoon was published in “Iran”, Iran`s best selling magazine analogizing Turks to beetles feeding from the Fars’s toilet. It followed to ask how to prevent the increase in the beetles population. And answered that they were mostly not able to talk in their own language, it suggest that, the Fars, should not even spare the time to defecate on the beetles.  This clear political and media bullying to promote cultural assimilation is strong in Iran, however, causes great offence to the nationalities.
Thus, on the 22 May, hundreds of thousands of Southern Azerbaijanis demonstrate in Tabriz and other major cities, and even some of the smaller towns of Southern Azerbaijan. During the uprising hundreds of protesters were killed and injured,  and thousand more imprisoned. However, it became a turning point in the Southern Azerbaijan national awaking movement’s resistance against the religious theocracy which dominates in Iran. Since then, every year on “the national uprising day” Southern Azerbaijan people do demonstrations and have ceremonies in memory of those killed in 2006.

unpo.org (Unrepresented Nations and Peoples Organization)


Azerbaijani MPs propose to change country’s name

A number of MPs are proposing to change the name of the country at the meeting of the Milli Majlis (Parliament of Azerbaijan) on Wednesday.

The public proposal is to change the name of the Azerbaijan Republic to Northern Azerbaijan, the MP from the ruling party Yeni Azerbadzhan (NAP) Siyavush Novruzov said.

“There are examples of North and South Korea, North and South Cyprus in the world. It would be advisable, if Azerbaijan as a divided state would be called Northern Azerbaijan” Mr Novruzov said.

Two-thirds of Azerbaijan is situated in South Azerbaijan, and one-third to the Republic of Azerbaijan, the chairman of the Popular Front Party of Azerbaijan holistic (PNFTSA), MP Gudrat Hasanguliyev said.

“So there is every reason to rename our country in North Azerbaijan” Mr Hasanguliyev stressed.

Since the Gulistan and Turkmanchai treaties have been made against the will of the Azerbaijani people, they must be revoked, Mr Hasanguliyev said.

Despite the fact that the history of Azerbaijan knows the times when it was integral, it isn’t reflected by legal documents, MP Fazail Agamali said. If the next referendum is held it must be added to the article 11 of the Constitution of Azerbaijan that Azerbaijan consists of Northern, Southern and Western Azerbaijan, Mr Hasanguliyev concluded.

01 February 2012




In Memoriam: The Two Autonomous Republics

 The pervasiveness of Orientalist misrepresentation has for many decades prevented an objective image of Iran from reaching the western imagery. The gross misrepresentation has included Iran’s history, its diverse communities, its rich multilingual, multicultural and multinational character. Perhaps only a few sincere scholars of the Middle East would openly acknowledge that up until the mid-1920s what is now known as Iran had the official name of “the Protected Countries” (Memalek-e Mahrous-e) of whatever dynasty that happened to run them—e.g., the Protected Countries of Qajar, etc. These protected autonomous and semi-autonomous “countries” included such distinct regions as Azerbaijan, Kurdistan, Baluchistan, Arabistan (al-Ahvaz/Khuzistan), Turkmen-Sahra, Luristan, Farsistan and others. In order to manage these diverse communities of difference, successive Iranian governments had run the country based on a kind of traditional confederative and/or federative system, a loose political administrative order that had continued until the rule of the Pahlavis in 1925. In this piece I like to pay homage to the two short-lived (1945-6) autonomous republics of Azerbaijan and Kurdistan, on the occasion of their 66th anniversary. In so doing, I also aim to highlight the importance of Federalism and/or a confederative administrative system for a multinational country like Iran- a system that was interrupted by the coming of the Pahlavis to power in 1925. It is an undisputable fact of Iranian politics that, whenever there has been a weakening in the authority of the central government, various regional and ethnic movements have erupted throughout the country. This was the case immediately before the takeover of Reza Pahlavi, when the Qajar dynasty was at its weakest. It was the case during the First World War, and most certainly, during the Second World War. Similar to previous cases, the breakout of World War II brought about the conditions for various national, ethnic and anti-racist sentiments to explode. On August 25, 1941, the Red Army invaded northern parts of Iran, pushing the Pahlavi regime’s military out of Azerbaijani territory. Following these changes, an ethnic organization called The Azerbaijan Society was formed and started publishing a journal titled Azerbaijan. The journal was written in Azeri-Turkic and Farsi and aimed to expose the racist and ethnocentric nature of the Pahlavi dictatorship. In October 1943, Mir Ja’far Pishevari, a seasoned journalist and political activist, was nominated from Azerbaijan to the 14th Majlis of Iran. He was a 50-year-old native of Azerbaijan who had spent most of his life in Baku and had returned to Iran after the 1917 Bolshevik Revolution. Due to his anti-government activities, he had been imprisoned by Reza Shah’s regime for 12 years. After Reza Shah’s fall, Pishevari, along with other political prisoners, had been set free. Upon his freedom, he had come to Tehran and started publishing a newspaper called Azhir (the Siren). In the course of parliamentary elections to the 14th Majlis, the people of Tabriz (Capital city of South Azerbaijan) had voted for him unanimously. Despite his victory in Azerbaijan, the Iranian Majlis had rejected his candidacy on the grounds that he was a communist, a traitor and disloyal to Iran’s territorial integrity. Khoyi, another Azerbaijani deputy from the city of Tabriz, had met the same fate as Pishevari. The people of Azerbaijan viewed the parliament’s rejection of their elected candidates as a direct insult to their integrity and their national pride (JAMI, 1978). Following his rejection by the parliament, Pishevari entrusted the editorship of Azhir to friends and returned to Azerbaijan in August 1945 to form the Democratic Party of Azerbaijan (ADP). On November 23, the Central Committee of the Azerbaijan Democratic Party issued a proclamation defining its aim as the obtainment of complete autonomy for Azerbaijan. The party made it clear that autonomy for Azerbaijan did not mean secession from Iran. The people of Tabriz warmly welcomed the formation of the Azerbaijan Democratic Party. Following the ADP’s proclamation, a regional Congress of Azerbaijan that was composed of party supporters, designated a 39-membered commission to organize elections to a national assembly. On December 12 the provincial National Assembly was formally inaugurated in Tabriz. The assembly was composed of 101 deputies, all democrats, socialists and Azeri nationalists from various backgrounds such as workers, peasants, merchants, clergymen and so forth. As its first important task on the day of inauguration, the National Assembly proclaimed the autonomous Republic of Azerbaijan and designated a government under the premiership of Mir Ja’far Pishevari, the founder of the Azerbaijan Democratic Party. The newly formed government of Azerbaijan announced that the autonomous state would be run on ‘democratic principles’. It issued a program that granted women the right to vote; it announced that private property would be respected but that the government would distribute to landless farmers state-owned lands as well as the lands of reactionary landlords who had run away from Azerbaijan, as a result of the ongoing movement. Further, the government assured the Azerbaijani people that ‘traitors and reactionaries’ would be purged from the gendarmerie; that a ‘people’s army’ would be formed from local militia groups; and that Azeri-Turkic would be the official language of the Republic. Simultaneously with the Azerbaijani movement, a Kurdish movement took place in the province of Kurdistan, west of Azerbaijan. On December 15, 1945, the Democratic Party of Kurdistan proclaimed a Kurdish People’s Republic. On January 21, 1946, Qazi Mohammad was elected to the presidency of the Republic. The Kurdish Republic set out to follow the democratic reforms and events taking place in the neighboring Azerbaijan. While sending observers to the Azerbaijani parliament, the Kurds maintained their distinct identity and insisted on the independence of the Kurdish Republic. Following the negotiations between the two republics, a treaty was signed on April 23, 1946, between the Kurdistan and Azerbaijan governments. While emphasizing the mutual respect, cooperation and brotherhood between the two oppressed nations, the treaty provided for military alliance, exchange of diplomatic missions, fair treatment of minorities and common diplomatic action towards the Pahlavi regime in Tehran (see also Roosevelt, 1947). The Azerbaijan Democratic Government quickly proceeded to carry out its plans. As a major step in eliminating feudal oppression, it started a land distribution program all over the Republic. On 16 February 1946, the National Assembly of Azerbaijan passed two important bills regarding the land reform. Based on these bills, lands belonging to reactionary landlords who had opposed the national government, or who had left Azerbaijan due to the democratic movement, were to be distributed among landless farmers. Considering the fact that the majority of Azerbaijani feudal lords had already run away from Azerbaijan in the process of the democratic movement, this distribution amounted to a significant portion of agrarian land (see also Mehrban, 1982; Atabaki, 1993). Moreover, the bills asked for the redistribution of all state-owned lands, along with the water rights, rivers, springs and ganats, among the peasants who lived on those lands and who cultivated them. The reform resulted in the distribution of over 380,000 hectares of land amongst more than one million landless peasants (Atabaki, 1993). Following the two above-mentioned bills, another bill was passed that dealt with the system of ‘sharecropping.’ Traditionally there was no viable agreement between the peasant and the landlord regarding the peasant’s share of the crop. Normally it was left to the benevolence of the landlord to decide what to give to each peasant in exchange for his cultivation of the land. The new bill guaranteed to each farmer a minimum share of the crop which he produced on a landlord’s land. Now the farmer’s share rose from about 20 per cent in the old system to more than 43 per cent (see also Atabaki, 1993, p. 150). Considering the fact that about 75 per cent of the people in Azerbaijan were farmers at the time (Kazemi, 1980, p. 14), the land reform testified to the profoundly popular nature of the Azerbaijani Democratic Movement. In the course of less than one year, the Democratic Government was able to lay the foundation of a modern educational system in Azerbaijan. In terms of education and pedagogy, the National Government completely revolutionized the Azerbaijani society. The first provincial university in Iran was built in Tabriz. Thousands of schools were built in small towns and villages all over Azerbaijan, accompanied by the introduction of compulsory primary education for all kids beginning at the age of six. For the first time, Azeri-Turkic became the official language in Azerbaijan and was taught in Tabriz University (the only university in Azerbaijan), schools, and adult education centers, replacing the dominant Persian language. For the first time in the history of the Middle East, universal suffrage was introduced. Women gained the right to elect as well as be elected. The ADP encouraged women to take active parts in the socio-political life of the republic. As a result, women participated in various positions from administration to teaching to working in hospitals and even serving in the national army of Azerbaijan (JAMI, 1978, pp. 289-95). Important measures were taken to secure the rights of the workers and emphasize the obligations of the employers, landlords, and owners/operators of small workshops. A labor code was introduced that limited the work to eight hours a day; introduced minimum wages; forbade child labor; acknowledged trade unions; recognized 1st of May as a national holiday; and established the right of the workers to social benefits (ADP, 1946). Under the democratic government, a big texture company named Zefer was established in Tabriz. An orphanage was created to take care of needy children. The National Theatre Center was opened in Tabriz. A radio station was established. Numerous publishing houses were opened and countless newspapers, journals, magazines and books were published in Azeri-Turkic (Berengian, 1988, pp. 186-210). Promotion of Azerbaijan’s culture, history, language and music was greatly emphasized. All the banks in Tabriz were nationalized, holding more than 3,000,000 tomans at the time (Lenczowski, 1949, p. 289). Furthermore, a commission formed from representatives of Ministries of Trade, Economics, and Finance was called upon to establish trade connections with foreign governments. William Douglas, an American Jurist who was traveling in Azerbaijan shortly after the democratic movement, notes: “I learned from my travels in Azerbaijan in 1950 that Pishevari was an astute politician who forged a program for Azerbaijan that is still enormously popular” (1951, p. 43). “Pishevari’s program was so popular—especially land reform, severe punishment of public officials who took bribes, and price control–that if there had been a free election in Azerbaijan during the summer of 1950, Pishevari would have been restored to power by the vote of 90 per cent of the people. And yet, not a thousand people in Azerbaijan out of three million are communists.” (Douglas, 1951, p. 50) And finally, in the words of Swietochowski (1995), under the democratic government, “Azerbaijan had achieved more in one year than it had during the twenty years of the Pahlavi regime” (p. 149). Although the rate and pace of changes were faster in Azerbaijan than they were in the neighboring Kurdish Republic, Kurdistan was embracing many cultural, political, and socioeconomic transformations hitherto unknown in the region. Similar to the Azerbaijani situation, the Democratic Party of Kurdistan, led by Qazi Mohammed, was at the forefront of these transformations. On November 8th, 1945, the party publicly announced its program and long-term policies: 1. The Kurds to be free and independent in the management of their local affairs and to receive Kurdish independence within the borders of Iran. 2. Be allowed to study Kurdish and to administer their affairs in the Kurdish language. 3. Government officials definitely be appointed from among the local population. 4. Members of the Kurdish Provincial Council to be elected immediately in accordance with the Constitutional laws, to supervise all public and Government works. 5. By the passing of a general law, the grievances existing between the farmer and the landowner to be amended and their future positions defined. 6. The Democratic Party of Kurdistan will make special efforts to create complete unity and brotherhood between the Azerbaijan nation and the people who live in Azerbaijan (Assyrian, Armenians, and so on). 7. The Democratic Party of Kurdistan will fight to take advantage of the boundless natural wealth of Kurdistan and to improve the agriculture, commerce, education and health of Kurdistan, in order to secure economic and moral welfare for the Kurds. 8. We wish the nations who live in Iran to be able to work for their freedom and for the welfare and progress of their country. (DPK, 1945; see also Koohi-Kamali, 2003, p. 106). In addition to various economic, political, and cultural developments, the Kurdish Republic signed an important agreement of Friendship and Cooperation with its Azerbaijani counterpart. This agreement further highlighted the common goal of the struggle of two oppressed peoples and their common desire for autonomy and self-determination. Based on this mutually signed treaty: 1. Representatives will be exchanged between the two National Governments in such places as may be considered necessary. 2. In specified parts of Azerbaijan which are inhabited by Kurds, Kurds will take part in the administrative work of government and in specified parts of Kurdistan which are inhabited by Azerbaijanis, Azerbaijanis will take part in the administrative work of government. 3. In order to solve the common economic problems of the two nations a mixed Economic Commission will be formed and the heads of the two National Governments will endeavor to put into practice the decisions of this Commission. 4. Cooperation between the military forces of the Azerbaijan National Government will be organized and in time of need the military forces of each government will mutually render each other all necessary assistance. 5. If any negotiating with the Tehran Government becomes necessary it shall be undertaken after agreement between the views of both the Azerbaijan and Kurdistan National Governments. 6. The Azerbaijan National Government will as far as possible create the necessary condition for the development of the national language and culture of the Kurds living in Azerbaijan and the National Government of Kurdistan will likewise as far as possible create the necessary conditions for the development of the national language and culture of Azerbaijanis living in Kurdistan. 7. The two contracting parties will take joint steps to punish any person who attempts to destroy or smirch the historic friendship and national, democratic brotherhood of the Azerbaijan and Kurdish peoples. (cited in Koohi-Kamali, 2003, pp. 114-115) This joint treaty of friendship and cooperation was a major blow to the dominant Aryanist/racist ideology which considered the Kurds an Aryan people and looked upon the Azeris as a non-Aryan, non-Indo-European, Turkic people. This experience once again showed that, being subjected to a common oppression is capable of creating a common zone of resistance against racism and colonialism. It also showed that divisions such as Aryan and non-Aryan were artificial constructs created to secure the privileged position of the dominant group particularly by dividing the oppressed communities and turning them against each other. When it came to destroying the marginalized communities’ autonomous nationhood, civic rights and democratic freedom, the Indo-European speaking Kurdish community was as much a target as the Turkic speaking Azerbaijani community. It was-and is- only through cooperation, sharing, and the common struggle of these oppressed communities that the racist and colonialist system in Iran can be defeated. The elections for the 15th Majlis of Iran were to begin on December 7, 1946. At this time, Soviet forces had already left Azerbaijan and the Soviet consulate in Tabriz was pushing the ADP for negotiation and peaceful settlement of the issues with the Iranian government. Qavam-us-Saltaneh, the Iranian prime minister, after promising a major oil concession to the USSR, had returned to Tehran from his Moscow trip. The oil concession had been granted to the Soviets on the condition that it be ratified by the future Majlis. The oil concession did not only mean establishing of a strong economic relationship between the two countries, more importantly, it meant the security of Soviet borders in Iranian northern zone, particularly in the rivalry with the British and the newly arrived Americans. The Soviets were very concerned about the security of their borders with Iran and a beneficial oil concession meant that their active presence in northern and north- western parts of Iran would be guaranteed. After extorting the oil concession, now the Russians needed its ratification. And this called for a speedy election processes to the new Majlis. Qavam had made it clear that the elections would not be held unless the government was in a position to supervise them all over the country, including Azerbaijan and Kurdistan. The existence of autonomous Azeri and Kurdish republics had thus become an obstacle for the ratification of the Russian oil concession. Without considering any ethical, ideological, or political consequences of their actions, the Russians decided to side with the Pahlavi regime, pressing the republics to surrender. In a famous letter written to Pishevari on May 8, 1946, the Soviet dictator Joseph Stalin threatened the Azerbaijani leader over the latter’s diversion from what Stalin called “the Lenin’s path.” He advised the Azeri leader that the advantage of Azerbaijan’s working class, as well as the working peoples of Iran and the whole world, would only be maintained through ADP’s cooperation with Prime Minister Qavam-us-Saltaneh (Stalin, 1946). In the meantime, the British, now working hand in hand with Qavam, had engineered another scenario in the south. In September 1946, a puppet Qashqayi chief in the south led his Qashqayi tribes to capture a number of towns and villages. They then issued a list of demands asking for autonomy similar to that of Azerbaijan and Kurdistan. They made it clear that if the government did not destroy the autonomous republics, the Qashqayis would capture more towns and would constitute their own autonomous republic. The ADP considered the Qashqayi rebellion a scenario orchestrated by the central government in order to crush the autonomous republics (JAMI, 1978, pp. 374-97). Through the Qashqayi rebellion, the British manifested their strength to the Iranian ruling elite and, thereby, further emboldened Qavam-us-Saltaneh in his determination to destroy the autonomous republics (see also Lenczowski, 1949, p. 307). Around mid-October, Qavam formed a new cabinet and reached an agreement with Qashqayi chiefs in the south, promising them that he would use all his power to protect Iran’s territorial integrity, and to return Azerbaijan and Kurdistan back to the mother-land. Meanwhile, George V. Allen, the newly appointed American Ambassador to Iran, made it clear that his government was supportive of Prime Minister Qavam’s ‘democratic decisions’ and would do whatever it could to implement them (Lenczowski, 1949, p. 308). On the pretext of supervising parliamentary elections, on November 24, 1946, Qavam ordered the troops to march into Azerbaijan. On December 3, Pishevari assured the Azerbaijnis that the national army of Azerbaijan was ready to defend the republic. He made it clear that there would be “death but no return” to colonial conditions (Pishevari, Dec. 3, 1946). On December 10, Qavam’s army reached Azerbaijani territory. The first confrontation took place in the outskirts of the town of Mianeh. The Azerbaijani army pushed the invading forces back and advanced towards Zanjan (JAMI, 1978, p. 415). Nevertheless, two days later, the ADP, under heavy pressures from the Soviets, decided to give up resistance and let the Iranian army enter into Azerbaijan. The premier of Azerbaijan, Ja’far Pishevari, rejected the Soviet demand to surrender and argued in favor of resistance (JAMI, 1978, pp. 416-17). The other Central Committee members of ADP followed the Soviet line. Pishevari resigned from the government and left for Baku. On December 12, 1946, the remaining ADP leaders called on all Azerbaijanis to abandon resistance and allow the Iranian army a peaceful entry into Tabriz. The army, on the other hand, was anything but peaceful. Conscious and assured of non-resistance on the part of Azerbaijanis, the army, accompanied by gangs and thugs hired and armed by local landlords, entered Azerbaijan and savagely massacred its unarmed people. “When the Persian Army returned to Azerbaijan, it came with a roar. Soldiers ran riot, looting and plundering, taking what they wanted. The Russian Army had been on its best behavior. The Persian Army–the army of emancipation–was a savage army of occupation. It left a brutal mark on the people. The beards of peasants were burned, their wives and daughters raped. Houses were plundered; livestock was stolen. The Army was out of control. Its mission had been liberation, but it preyed on the civilians, leaving death and destruction behind.” (Douglas, 1951, p. 45) After the invasion of Azerbaijan, the Shah’s army marched into the neighboring Republic of Kurdistan. The leader of the Kurdistan Democratic Party, Qazi Mohammad, was hanged in Mahabad, along with his supporters. Mass executions of participants, sympathizers, and those suspected of supporting the national movements were performed in public, followed by the burning of books, magazines and pamphlets published in ethnic languages. Shortly after the fall of national governments, the “Book-Burning” ceremonies became a source of celebration and entertainment for the members of the dominant group and their invading army. The racist ruling elite made it clear that the “Book-Burning” rituals were conducted for the purpose of sealing the destiny of Azeri-Turkic as an official language in Iran once for all (see also Heyat 1983, 1990; Berengian, 1988; Haqqi, 1993; Farzaneh, 1999). The world renowned north Azerbaijani poet, Semed Vurghun, recited a poem at the 1952 World Peace Congress held in Paris, by way of protesting the massacre of Azerbaijani people. The poem was titled “Books that Burnt” (Yandirilan Kitablar), and was addressed to the Shah of Iran who was referred to as “the butcher.” Below I have rendered parts of Vurghun’s poem into English: Hey Butcher! Don’t you know The pile upon pile of books you’re burning Are symbols of a thousand creativities? Desires of a thousand hearts? Hey Butcher! They’re in my language Those proverbs, those poems In each of them Hearts of a thousand mothers are beating In each of them Laughters of a thousand children Tell me butcher Do you understand this? Hey Butcher! What are those gallows? Who are those upon them? It’s no game, Butcher! The blood that you’re drinking like a wolf Is my people’s blood Those hanging from your gallows Are my flesh and blood, my people Do you understand this, Butcher? (Vurgun 1952) The invading army remained in Azeri and Kurdish areas and continued the persecution of supporters of the national movements. After a few years, the Shah (Mohammad Reza Pahlavi) declared a national amnesty and the military rule was lifted. The Persian chauvinistic propaganda, along with a relentless campaign against the democratic movements, continued. The 12th of December, the day of occupation, was commemorated as a national holiday and was celebrated in all government offices, schools and streets. The young Mohammad Reza Shah was praised as the mighty hero of “Azerbaijan Crisis” and “the Bringer of Azerbaijan and Kurdistan to the Bosom of the Mother Land.” Eyewitnesses and unofficial Azerbaijani sources have estimated the number of people killed in Azerbaijan and Kurdistan during the occupation to be over 50,000 (see also Hassanpour, 1994). Although the movements were brutally suppressed, they made a lasting impact in the history of the struggle of Azerbaijani and Kurdish people for self-determination. The Democratic Parties that led the two movements are active today and pursue the aims and goals of the fallen republics. The experience gained from the two republics has been an exceptional knowledge in self-governance and nation-building. In the words of Professor Amir Hassanpour, “The two nationalist movements were powerful engines of social change in the multinational country of Iran. They were an inseparable link in the successive struggles for democracy, freedom, and independence—the Babi movement (1848-53); the tobacco movement (1890-92); the Constitutional Revolution (1905-11); the revolutionary struggles of Azerbaijan, Gilan, and Khurasan (1918-21); the oil nationalization movement of 1951-53; the 1967-68 uprising of Kurdistan; the 1978-79 revolution; and the autonomy movement of Kurdistan (since 1979). The two movements were distinguished from their predecessors by their distinctively nationalist character.” (Hassanpour, 1994, p. 98)

Works Cited

ADF (Azerbaycan Demokrat Firqesi). (1946). Shahrivarin 12si. [the 12th of Shahrivar/December]. Tabriz: ADF Publications.

Atabaki, T. (1993). Azerbaijan: ethnicity and autonomy in twentieth-century Iran. London: British Academic Press.

Berengian, S. (1992). Azeri and Persian literary works in twentieth century Azerbaijan. New York: New York University Press.

Cottam, R. W. (1964). Nationalism in Iran. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.

Douglas, W.O. (1951). Strange lands and friendly People. New York: Harper & Brothers.

DPK (Democratic Party of Kurdistan). (November 8, 1945). FO/371/45436.

Hassanpour, A. (1994). The nationalist movements in Azerbaijan and Kurdistan, 1941- 46. In J. Foran. (Ed.), A century of revolution: Social movements in Iran. (pp. 78-104). Minneapolis: University of Minnesota Press.

Heyat, J. (1983). Regression of Azeri language and literature under the oppressive period of Pahlavi. Paper prepared in advance for participants of The First International Conference on Turkic Studies. Indiana University: May 19-22, 1983.

Heyat, J. (1990). Azerbaycan edebiyyat tarixine bir baxish. [A look at the history of Azerbaijani literature]. Tehran: Sazman-e Chap-e Khajeh. JAMI (Jebhe-ye azadi-ye mardum-e Iran).

(1979/1983). Gozashteh cheragh rah-e ayandeh ast. [The past is the light on the path to future]. Tehran: Agah.

 Kazemi, F. (1980). Poverty and revolution in Iran: the migrant Poor, urban marginality, and politics. New York: New York University Press.

Koohi-Kamali, F. (2003). The political development of the Kurds in Iran: pastoral nationalism. New York: Palgrave Macmillan.

Lenczowski, G. (1949). Russia and the West in Iran, 1918-48. Ithaca: Cornell University Press.

Lenczowski, G. (Ed.). (1978). Iran under the Pahlavis. Stanford: Hoover Institution Press.

Pisheveri, J. (1945) Ruznamemizin dili [the language of our newspaper]. Azerbaycan 1, 1–2.

Pishevari, J. (Dec. 3, 1946). Azerbaijan. p. 1. Tabriz: ADF Publications. Roosevelt, K. (1979). Countercoup: the struggle for the control of Iran. New York: McGraw-Hill.

 Stalin, J. (May 8, 1946). Letter to Pishevari. Reprinted in Araz. 1996, p.3.

Swietochowski, T. (1995). Russia and Azerbaijan: a borderland in transition. New York: Columbia University Press.

Swietochowski, T. and B. Collins. (1999). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, MD.: Scarecrow Press.

Vurgun, S. (1952). Yandirilan Kityablar. [the books that burned]. In

Heyat, J. (1990), Azerbaycan edebiyyat tarixine bir baxish. [A look at the history ofAzerbaijani literature]. (pp. 133-135). Tehran: Sazman-e Chap-e Khajeh.

 Dr. Alireza Asgharzadeh



Güney Azerbaycan Batı Bölgesinin Demografik Yapısı

Güney Azerbaycanın batı bölgesi jeopolitik konumu ve demografik yapısı nedeniyle özellikle son yüzyılda ağır facialarla karşı karşıya kalmıştır. Büyük güçler, çıkarları doğrultusunda yürüttükleri yıkıcı faaliyetlerde bölgedeki azınlıkları kullanmışlar ve bölgeyi ağır insani ve ekonomik zarara uğratmışlar. İngiltere, Fransa ve Rusyanın kütüphanelerinde Kürt tarihi, kültürü ve aşiret yapısı hakkında yazılmış olan on binlerce kitap, makale ve Kürt enstitüleri bu siyasetin bir göstergesidir. Azerbaycanın batı bölgesinde Azerbaycan Türklerinin yanısıra bölgenin kuzeyinde Ermeniler ve Asuriler; güneyinde ise Kürtler yaşamaktadır. Bu etnik gruplar özellikle Kürtler, baştanımazlık ve isyanları ile kalıcı sorunlarla karşı karşıya bıraktıkları bölgenin büyük ölçüde demografik yapısının değişmesine sebep olmuşlar. Kürtler 400 yıllık tarihi bir surede kontrol altında olmayan sınırlardan Güney Azerbaycan arazisine girmişler. Aşiret yapısına sahip olan Kürtler süre gelen konar göçer hayat tarzı , iç ve dış savaşlar, kıtlık ve başka sebeplerden dolayı Azerbaycanın batı bölgesine göçmüş ve bu göç 1990 lara kader devam etmiştir. Eskiden Türkiye-Azerbaycan sınırlarının sadece dağlık bölgelerinde göç halinde yaşayan Kürtler, günümüzde Makı, Hoy, Salmas, Urmiye, Sulduz, Koşaçay (Miyandoab), Sayınkale ve Tikantepe çizgisinin batısındaki ovalara yayılmış ayrıcabelli bir oranda da bu şehirlere yerleşmişlerdir, I. dünya savaşından itibaren Azerbaycan toprakları üzerinde arazi iddiasında bulunmaktadırlar ve bu doğrultuda organize bir şekilde çalışmalar yürütürler. Şeyh Obeydullah Şemzini, Simko ve Ömer Han Şakak gibi yağmacı Aşiret ağalarını Kürt bağımsız harekatının banisi ve Kürt halkının kahramanları olarak tanıtıyorlar. Uydurma Mahabad Cumhuriyetini ilk bağımsız Kürt devleti olarak tanımlıyorlar. Yazdıkları ve yazdırdıkları kitaplarda Azerbaycanın batısını büyük Kürdistanın bir parçası, Mukri Kürdistanı, Kuzey Kürdistan olarak adlandırıyorlar. Bu çalışmanın amacı tarihi senetlere dayanarak Kürtlerin Azerbaycan arazisine göç ettiklerini, yaşadıkları bölgeleri, nüfusları ve Azerbaycanda yayılma nedenlerini incelemektir. Güney Azerbaycan ve Batı Bölgesinin Genel Durumu Tarihi kaynaklara göre Güney Azerbaycan arazisi en az 170 bin km kare alanla günümüzde Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil, Zencan, Hemedan ve Kazvin eyaletleri, Bicar, gurve, Astara bölgelerini kapsamaktaydı. Bölge nüfusunun 15-16 milyon olduğu tahmin ediliyor. Azerbaycan Türkleri bölge nüfusunun %90 ını oluştururlar. 1937 yılında merkezi devletin siyasi hedefi doğrultusunda etnik bölgeler yeni idari birimlere bölünerek 10 yeni ustan (eyalet) oluşturuldu ve Güney Azerbaycan arazisi 4 ustan haline getirildi: 1. Zencan, kazvin ve astara ustanı 2. Tebriz -Erdebil ustanı 3. Urmu, Hoy, Savucbulak, Marağa, Bicar ustanı 4. Hamadan ustanı. Bu taksimat zaman içerisinde defalarca Azerbaycanın aleyhine değiştirildi. Zencandan ilk önce Astara bölgesi alınıp Gilan ustanına verildi. Devrimden sonra da Kazvin bölgesi yeni bir ustan haline getirildi ve 3. Ustan (Doğu Azerbaycan)dan koparılan Erdebil bölgesi Erdebil ustanı olarak karşımıza çıktı. 4. Ustan(Batı Azerbaycan)nın Bicar, Gerus ve Gorve bölgeleri Kürdistan eyaletine verildi. Batı Azerbaycan çeşitli taksimattan sonra bugün 45 bin Km kare alanı kapsıyor. Kuzeyden, Kuzey Azerbaycan, Batıdan, Türkiye, Güney batıdan Irak ile dış sınırları bulunuyor. Ayrıca Doğudan, Doğu Azerbaycan, Güney doğudan Zengan ve Güneyden Kürdistan eyaletler ile iç sınırları bulunmaktadır. Nüfusu tahminen3.020893 civarındadır. Bu nüfusun yaklaşık 1.574.730u şehirlerde, 1.331.735i köylerde ayrıca 114617si de göç halinde yaşamaktadır. Batı Azerbaycan 14 vilayet, 30 Şehir, 36 İlçe , 109 Köy Merkezi ve 3737 Köyden oluşur. Merkezi, Güney Azerbaycanın ikinci büyük şehri Urmudur. Azerbaycanda Kürtlerin Tarihi kökeni Tarihi kaynaklar Kürtlerin nereden geldiği, nerelere yerleştiği ve nüfusu hakkında bilgi vermiştir. Haddona göre Kürtler İrana dışarıdan gelmişler ve Türklerden çok sonra bu bölgelerde yerleşmişler. Ayrıca Arnold Wilson Kürt aşiretlerinin Osmanlı topraklarından Azerbaycana geldiğini yazıyor.Garsten Niebuhr goçebe Kürt aşiretlerinin sayısının çok olduğunu yalnız anavatanleri değil , Suriye ve Aceme dağıldıklarını yazıyor. Makı, Çaldıran, Hoy, Salmas ve Urmiye Kürtlerine Şakak denilir ve Anadoluda yaşayan Kürtleri boyularındandırlar. Sulduz, Hana, Savucbulak, Bukan, sayınkalada yaşayan Kürtler ise Mezopotamya kökenlidirler. Bu aşiretler Mokri, Şakakan, Herki, Mamış, Zaza, Milan, Dehbokri, Celali ve diğer aşiretlerden ibarettir. 16. Yüzyılın sonuna doğru Yazılan, Kürt aşiretlerinin tarih ve coğrafyasını anlatan ve Kürt tarihinin araştırmasında ana kaynak konumunda olan Şerefname(geniş Kürdistan tarihi) kitabında, bugün Savucbulak bölgesinde geniş bir araziyi iyelenen Mukrilerin Osmanlı arazisinde Zül şehri(şehre Zur günümüzde Irak topraklarında) çevresinde bulunan Mukriye aşiretine dayandığı yazıyor. Rivayetlere göre Baban paşalarının ailesine mensup Seyfettin adında bir kişi Baban aşireti ve başka Kürt aşiretlerini toplayıp Azerbaycanda Deryaz bölgesini Çabuklu Türklerinden alarak oraya yerleşti. Seyrül ekrad kitabının  yazarına göre de Mukri aşireti 16.yuzyılın sonlarında Osmanlı toprakları ve kuzey Mesopotamiya Eben Ömer adası(bugünkü Suriye)ndan Azerbaycan arazisine göç etmişler. Yazara göre ilk kere Baban ailesinden Babamir adlı bir kişi Savucbulakı Azerbaycan Türklerinden almış ve sülalesi zaman içerisinde bu bölgeye hüküm sürmüşler. Kacar dönemine kader Mukri aşireti Avşar Birliğinin üyesiydi ve 1882 yılında birliğin Beyler beyi Muhammet Guluhan Savukbulak Bölgesinin idaresini Donbili Türklerinden alıp Budak Han Mukriye vermiştir. Mahabad Tarihçesinin yazarına göre Osmanlı Kürtlerinden oluşan Belbas birliği 18.yüzyılda Osmanlıdan (bugünkü Irak Topraklarından) Bapir ağa önderliğinde Azerbaycanın İletimur bölgesine göç eder.Belbas birliği Mamış, Mengur ve Piran aşiretlerinden oluşur .Günümüzde Mamış aşireti Savukbulak-Neğede arasında (Sulduz bölgesinde) yerleşmektedir. Osmanlı (Irak) Arazisinden göçen Mengurlar Serdeşti ve Piran aşireti Hana şehri ve köylerini ele geçirmişler. Dehbokri aşireti de 18. Yüzyılın sonunda Bayram Ağa önderliğinde Diyarbakırdan Azerbaycanın Savukbulak bölgesine göçmüş ve bu göç için çeşitli sebepler, örneğin kuraklık ve kıtlığı göstermişler.Bu aşiret günümüzde Bukan şehri ve çevresinde yaşamaktadır. Gevrek aşireti kendilerini Vesman Ağa ve Hazar Ağanın torunları sayıyor ve Mengurlardan birkaç yıl önce Azerbaycana göçmüşler. FeyzullahBeygi aşireti ise kendilerini Teymuriler döneminde Irakta yaşamış olan Fakih Ahmet Dareşmanenin torunları sayıyorlar. Azerbaycana gelişlerinin sebebi ve tarihi belli değildir . Şakakan aşireti Osmanlı arazisinin doğusunda yaşıyordu. Bu aşiretin çeşitli tayfaları Sefevi devletinin kuruluşu döneminden itibaren yavaş yavaş Azerbaycana göçmüşlerdir. Bu aşiretler 20.yüzyıla kadar yılın yarısını Osmanlı topraklarında geçiriyor, bir nevi ikili vatandaşlığa sahiptiler. Celali aşireti(20 bin kişi) ise Şah Abbas döneminde Osmanlı Sadrazamı Kuyucu Murat Paşa ‘nın önünden kaçarak Safevilere siğınmişlar .Şah Abbas bu Celalilerden Sekiz binini Beradust bölgesinde digerlerini Makı cıvarında yerleştirmiştir. Görüldügü gibi Kürt yazar ve tarihçilerine göre Kürt aşiretleri Azerbaycan topraklarına diger yerlerden gelmiş ve burada heç bir tarihi koke sahip değilerdir. Batı Azerbaycanın demografik yapısı İranda Bulunan etniklerin nüfusu hakkında resmi bir istatistiksel veri bulunmamaktadır. Bu yüzden Etniklerin Nüfusu konusunda söylenen sayılar tahmine dayalıdır. Yazıda İran İstatistik Merkezinin Son verilerine dayanarak günümüzde Batı Azerbaycan bölgelerinde yaşayan Kürt nüfusu hakkında bilgi verilecektir. Batı Azerbaycanın Kuzeyinde Türkiye ve Kuzey Azerbaycanla ortak sınırları bulunan Makı vilâyetinin çevresinde Milan, Celali ve Heyderanlu Kürt aşiretleri dağınık şekilde yaşamaktadırlar. İran İstatistik Merkezinin son verilerine göre Celali (Halikanlu) aşireti 15796 (2238 Aile), Milan aşireti 11502 (1686 Aile) ve Heyderanlu 1396 kişi(183 Aile)den oluşur. Yani bu bölgede tahminen 28694 Kürt halen konar göçer hayat sürdürmektedirler. Celali aşiretinin nüfusu UNESCOnun 1963 yılında verdiği rakama göre 1135 aileden ibarettir. Yukarıdaki rakamlara dayanarak %3 artışla bugün bu aşiretin nüfusu 15 bin civarında olmalıdır. Bu aşiret günümüzde Azerbaycanın batısında göç eden en büyük aşirettir ve bölgede göç halinde yaşayanların %48.2sini oluşturur. Milan aşiretinin nüfusu 1963te 2030 aile olarak kaydedilmiştir. Bu rakamı yukarıdaki verilere dayanarak %3 artışla hesaplarsak günümüzde bu aşiretin nüfusu 27 bin kişi civarında olacaktır. Hayderanlu aşiretinin nüfusu 1963 yılında 1800 kişi(300Aile) olarak açıklanmış, %3 artışla bu aşiretin nüfusu 4 bin civarında olmalıdır yani günümüzde bu aşiretlere mensup 46 bin kişi yaşamaktadır. İran İstatistik Merkezinin son verilerine göre Makı ve Çaldıran vilayetinin nüfusu 174199 kişi tahmin ediliyor. Makı şehrinin nüfusu 36747 kişidir. Şehrin Kürt nüfusu %10 (3674) olarak tahmin ediliyor. Yani bu bölgede yaklaşık 50 bin Kürt yaşamaktadır. Bu da Bölge nüfusunun %28i civarındadır. Kürt aşiretlerinin yaşadığı diğer bir bölge Hoy vilâyetidir. Bu bölgede Küresünnü ve Memkanlu aşiretleri Türkiye sınırlarında yaşıyorlar. Son verilere göre Küresünnü aşiretinin göç eden nüfusu 1835 kişi (239 aile)dir.1962 verilerinde bu aşiretin nüfusu 400 aile, yaklaşık 2500 kişidir. Memkanlu aşireti de Türkiye ile Güney Azerbaycan sınırlarında yaşıyorlar. Son verilerde aşiretin göç eden nüfusu 901 kişi (115aile) olarak belirlenmiştir.1962 verilerinde aşiretin nüfusu yaklaşık1500 kişi (250 aile) olarak tahmin ediliyor. Günümüzde Sefaiye, Zerabad, Zeri ve Kotur bölgesinde yaklaşık 35 bin Kürt yaşamaktadır. Hoy vilayetinin nüfusu 425859 kişidir. Hoy şehrinin nüfusu ise 163838 civarındadır .Burada da nüfusun %8inin (13400 ) Kürtlerden oluştuğu tahmin ediliyor. Yani bölgede yaklaşık 40-45 bin Kürt yaşamaktadır. Buda toplam Hoy bölge nüfusunun %10unu oluşturuyor. Bölgede ayrıca yaklaşık 8 bin Ermeni yaşamaktadır. Hoy-Urmiye arasında bulunan Salmas bölgesinde de Kürt aşiretleri yaşamaktadır. Çehrık, Küresünnü, Delzey, Kuhsar; Ketban köylerinde Yaklaşık 35 bin nüfusa sahiptirler. Salmas vilayetinin nüfusu 119667 kişi civarındadır. Salmas şehrinin nüfusu ise 71968 kişidir. Burada da diğer bölgelerde olduğu gibi şehrin %10unu (7190) Kürtlerin oluşturduğu tahmin ediliyor. Yani bölgede yaklaşık 42 bin Kürt yaşamaktadır .Buda toplam Salmas bölge nüfusunun %30unu oluşturuyor. Ayrıca bu bölgede yaklaşık 20 bin Ermeni ve Asuri yaşamaktadır. Azerbaycanın Batı bölgelerinin merkezi konumunda olan Urmiye şehri Azerbaycanın en eski ve tarihi şehirlerindendir. Ahmet bin Yakup, Alboldan kitabında şöyle yazıyor: Urmiya Azerbaycanın büyük ve eski şehirlerindendir. İslamdan sonra Urmiya Marağadan sora Azerbaycanın ikinci büyük şehri konumundaydı. Urmiye Kuzey Batısında Salmasla Urmu arasında Türkiye ile Azerbaycan sınırlarında Sumay ve Beradust bölgesinde Şakakan aşireti yaşıyor. Son verilerde Şekakan aşiretinin göçer nüfusu 923 kişi(112aile)dir. Günümüzde Türkiye ile Azerbaycan sınırlarında Urmunun Sumayibradust bölgesinde 41332 kişi, Azerbaycanla Irak sınırlarında Silvane bölgesinde (Tergiver, Mergver, Deşt) ise 58883 Kürt nüfusu olduğu tahmin ediliyor. Urmiye vilayetinin nüfusu 969129 kişidir. Urmiye şehrinin nüfusu ise 467840 kişidir. Burada nüfusun %20sini (86 bin) Kürtlerin oluşturduğu tahmin ediliyor. Böylelikle Urmiye bölgesinde 168215 Kürt yaşamaktadır. Bu da Urmiye bölge nüfusunun %16sını oluşturmaktadır. Bölgede ayrıca yaklaşık 65 bin Ermeni ve Asuri yaşamaktadır. Görüldüğü gibi Batı Azerbaycanın Kuzey bölgesinde (Makı, Hoy, Salmas, Urmiye) yaklaşık 1.688854 kişi yaşamaktadır. Bu bölgedeki Kürt nüfusu ise 305215 kişidir. Buda bölge nüfusunun %18unu oluşturur. Bölgede ayrıca 80 bin civarında Ermeni ve Asuri yaşamaktadır ki buda nüfusun %5ni oluşturur. Bu rakamlara dayanarak bölge nüfusunun %77sını Azerbaycan Türklerinin oluşturduğu saptanır. Sulduz bölgesi Urmiye Gölünun güneyinde bulunmaktadır. Bu bölgede Karapapak Türklerinin yanı sıra Zaza, Piran ve Mamış Kürt aşiretleri de yaşamaktadır. Türkler Negede şehri ve civarında, Kürtler ise Uşnu ve Hana (Piranşehr) şehirleri ve civarında yaşıyorlar. Bölgenin toplam nüfusu 348603 kişidir. Karapapak Türklerinin nüfusu yaklaşık 140 bin kişidir. Buda bölge nüfusunun %40nı oluşturur. Yani bölge nüfusunun yaklaşık %60nı Kürtler oluşturur. Kürtlerin yaşadığı diğer bir bölge Savukbulak bölgesidir. Bu bölgede Mukri, Mamış, Dehbokri, Mengur ve Gevrek aşiretleri yaşıyor. Bölge tamamıyla Kürtlerin eline geçmiştir. Savukbulak (Mahabad) bölgesinde 225074, Bukanda 235153 ve Serdeştte ise 85969 kişi yaşamaktadır. Bölgede toplam 546196 Kürt nüfusu yaşamaktadır. Batı Azerbaycanın Güney bölgelerinde Koşaçay, Sayınkala, ve Tikantepe şehirleri bulunuyor. Koşaçay bölgesinde 23920 kişi yaşıyor. Koşaçay Kürtlerin en az sıza bildikleri şehirdir. Köylerinde ise yaklaşık 40 bin Kürt yaşamaktadır. Sayınkalenin Nüfusu 87868 kişi olarak tahmin ediliyor. Şehirde 3000 civarında, Mahmudcık,(Şii Kürtleri) Sefehana, Aktepe gibi köylerde yaklaşık 30 bin Kürt nüfusu bulunmaktadır. Tikantepe bölgesinde toplam nüfus110487 kişi tahmin ediliyor. Şehirde 42332 kişi yaşıyor ki bunun yaklaşık 10500 (%25)ü Kürttür. Köylerinde ise yaklaşık 25 bin Kürt yaşıyor. Bu bölgenin Toplan nüfusu 437240 kişidir ve bölgede yaklaşık 108 bin Kürt nüfusu bulunuyor. Buda bölge nüfusunun yaklaşık %25ini oluşturmaktadır. Sonuç olarak Batı Azerbaycanda 3.020893 kişilik nüfusun yaklaşık 1.853000(%61) Azerbaycan Türkü, 1.168014unu (%37) Kürtler; 80.000ini (%2) ise Ermeni ve Asuriler oluşturuyor. Bu ise Kürtlerin Güney Azerbaycan nüfusunun yaklaşık(%7 )sini oluşturmaktadır. Batı Azerbaycanda Kürtlerin yayılma sebepleri 19. yüz yılın sonları, 20. Yüz yılın başlarında Azerbaycanda büyük bir değişim yaşandı. Türk aşiret yapısı ortadan kalktı ve Donbili, Avşar, Makuyi ve diğer aşiretler konar göçer hayat tarzını bırakıp Azerbaycan köylerine yerleşti, buna karşın Celali, Milan, Dehbokri ve Belbas birliği gibi Kürt aşiretleri, aşiret yapısını koruyarak harbi ve siyasi denge onların lehine değişti. O güne kader Kürt isyanlarını Tebriz ve Tahrana ihtiyaç olmadan Türk aşiretleri başarıyla bastırırdı. Türk aşiretlerinin yerleşim hayata geçmesinin ağır sonuçları Şeyh Obeydullah Şemzini ve Simko isyanlarında açıkça görüldü. Osmanlı tâbiiyetinde olan ve Azerbaycan Kürt aşiretleri içinde de nüfuz sahibi Şeyh Obeydullah Şemzini 1881 yılında Güney Azerbaycan‘a saldırdı. Kürtlerin Yağma ve katliama olan içgüdüsel eğilimleri onları Şeyhin etrafında birleştirdi ve Azerbaycanda toplukıyım yaşandı. Kürtler Yağma amacı ile Köylere girdi ve önlerine çıkan herkesi oldurdu. Şeyhin oğlu Abdulkadir ve Osmanlıdan kaçarak Savukbulakta yerleşen Mergver aşiretinin ağası Hamza Ağa Koşaçaya saldırarak Cami ve Köyleri ateşe verdi. Melikkendi de Koşaçayla aynı kaderi paylaştı. Bu olaylarda onlarca köy tahrip edildi ve on binlerce kişi yaşamını yitirdi. Birinci dünya savaşı artı Ermeni, Asuri ve Kürt isyanlarının zararları Azerbaycan için daha ağır ve korkunç sonuçlar doğurdu. Örneğin Urmiye ovalarındaki 300 köyden tamamına yakını tahrip edildi. Urmunun nüfusu 25 bin den 5000e düştü. Kürt aşiretleri Katliam ve yağma peşindeydi. Bu aşiretler Şakakan aşiretinden olan ve Hoyla salmas şehirleri arasındaki köyleri ele geçiren Simko tarafından yönetilirdi. 20 yıl(1905-1926) boyunca Azerbaycanın batı bölgelerinde terör estiren Simko ve Kürt aşiretleri bölgenin nüfus dengesini ve yerleşim alanlarının değişmesine sebep oldu .Bu olaylarda en az 150 bin Azerbaycanlı yaşamını yitirdi. yüzlerce köy tahrip edildi ya da daha emniyetli bir yaşam için boşaltıldı. Bu araziler Kürtler tarafından İşgal edildi. 1930larda Rızahanın Tahtakapı (aşiretleri zorla yerleştirme) siyaseti ile artık boşalmış Türk köyleri Kürtlere kaldı. Rizahan ve Fars teorisiyenleri Türkiye ile Güney Azerbaycan arasında bir tampon bölgesinin oluşturulmasının İranın güvenliği açısından önemli olacağı düşüncesindeydi. 2.dünya savaşı bölgeyi yeniden Karıştırdı.1941 yılında Rizahan hakimiyetten düştü ve bölge Ruslar tarafından işgal edildi. Sürgüne gönderilen aşiret ağaları geri döndü ve geleneksel hayat yeniden başladı. Rus ordusu Urmiye şehirine girmeden önce İran ordusunun bırakıp kaçtığı silahlarla Kürtler şehirde katliama başladı. Urmiye pazarını yağmalayıp ateşe verdiler.1942de Kürt, Ermeni ve Asuriler Özgürlük adında bir örgüt oluşturup Azerbaycan köylerini yağlamaya başladılar. Yüzlerce kişi öldürüldü ve 2000 aile köyleri boşaltıp kaçmak zorunda kaldı.Urmiye ve kuzey bölgelerde bu olaylar yaşanırken Güney bölgelerde, Savukbulakta ise olaylar daha farklı boyutta gelişmekteydi. Bu yılın eylül ayında Komale Jiyan Kürdistan(Kürt yaşam Partisi) partisi kuruldu ve arkasından 10 bin Km kara alanı kapsayan özerk bir bölge oluşturuldu ve böylelikle savukbulak(Mahabad) Kürtçü harekatın merkezi konumuna geldi. Ak devrim olarak nitelendirilen toprak ıslahatı da birçok köyün Azerbaycan feodallerinin malikiyetinden çıkıp Kürt köylülerine verilmesine sebep oldu. Yani 1970 devrimine kader geçen sürede Kürtler dağlardan enip köylere yerleşme aşamasını bitirmiş oldular. Bu arada özellikle 1950lerden sonra Nüfus hızla arttı ve 20 yıl içerisinde ikiye katlandı. Devrimden sonra Kürt ve Sol örgütlerin silahlı mücadelesi bölgeyi yeniden karışıklığa sürükledi ve nüfusun yer değişmesine sebep oldu. Örneğin Savukbulakın Viranşehir, Yazdağı, Halfiyan, Hantavus, Molladeresi, Beykankala ve diğer bölgelerinde yaşayan Şahsevenlerin köyleri ateşe verildi ve butun varlıkları talan edildi. Şahsevenler bu felâketten sonra bölgeyi terk etmek zorunda kaldılar. Hana şehri sakinleri de aynı kadere mahkum oldular. Bu dönemde Kürt nüfusu yoğun olduğu bölgelerde var olan butun Türk köyleri baskılar sonucu göç etmek zorunda kaldı. Devrimden sonra önemli diğer bir olay da Kürtlerin Azerbaycanlıların yaşadığı şehirlere göç etmesidir. Devrimden önce şehirlerde kayda değer sayıda olmayan Kürtlerin nüfusu günümüzde Türklerin yaşadığı şehirlerde %5 ile %25 oranında artmıştır. Batı Azerbaycanda nüfus dengesini etkileyen diğer bir faktör da Kuzey Irakta yaşanan olaylardır. Bu olaylar 1942den bu yana Batı Azerbaycanı, nüfus değişiminin yanısıra siyasi ve ekonomik olarak da etkilemektedir. 1945te Irak ordusuna yenilip sınırı geçen Barzan aşiretinden 10 bin Kürt Azerbaycana geldi. Üç bin kişilik silahlı güce sahip olan aşiret, Kadi Muhammetin Kurduğu özerk bölgenin savunucusuna çevrildi. Barzaninin beklenmedik gelişi olmasaydı büyük olasılıkla Kürt partisi amaçlarına ulaşamazdı . 1965 yılından itibaren İranın kuzey Irak Kürtlerini desteklemesiyle savaş süresince Irak Kürtlerinin Güney Azerbaycana sığınması hız kazandı. Mart 1975te İran ve Irak sınır problemlerini çözme konusunda anlaştı ve Kuzey Irakta merkezi hakimiyetle savaşan ve İran desteğini kaybeden Kürtler yenilgiye uğradı, bunun üzerine Saddam ordusunun saldırısına uğrayan 100 bin Kürt bölgeden kaçarak önceden Azerbaycana sığınmış diğer 100 bin kişiye eklendi. 1987 yılına kader 50 bin kişi, ağustos 1988de ise 100 bin kişi yeniden sınırdan geçti ve Azerbaycanın köy ve şehirlerine ayrıca Hoy, Urmiye ve Uşnu civarında oluşturulan barınaklara yerleşti. Bunlardan en az 50 bin kişinin geri dönmediği tahmin ediliyor. Bölgedeki karmaşa ve sınırlardaki otorite boşluğu Kaçak ve kayıt dışı geliri artırdı, bu da sınır bölgelerinde yaşayan Kürtlerin alım gücünü artırarak özellikle şehirlerde arsa almalarına olanak sağlamıştır. Sonuç Güney Azerbaycanın batı bölgeleri jeopolitik özelliği nedeniyle daima çekişme merkezi haline gelmiştir. Kuşkusuz Azerbaycanın batı bölgelerinde potansiyel tehdit, sınırlar arasında yerleşmiş olan Kürtlerdir . Bu yüzden bölgede nüfus faktörü oldukça önem kazanmaktadır. Kürtlerin yayılma politikaları bölgede nüfus dengesini onların lehine değiştirmektedir. Gelecekte bir otorite boşluğu yarandığı durumda Urmiye Gölünün güneyindeki toprakların (savukbulak ve çevresi) tamamen Kürtleşmesi ve Kürtlerin bölücülük çaba ve eğilimleri sonucu Azerbaycanın bu bölgesinin büyük çatışmalara sahne olacağı kaçınılmaz gözükmektedir.

Kürt Tarihi – Kürtlerin Azerbaycan ‘da Yerleşmesi

Siyasi literatürde “Mahabat Cumhuriyeti” ibaresi yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Söz konusu ibare geniş biçimde kullanılsa da, kavramın atıf yapıldığı 1946’daki Kürt oluşumu bambaşka bir oluşum idi. 1945 ve 46’daki tarihi süreci doğru ve adaletli okuduğumuzda “Mahabat Cumhuriyeti” olarak adlandırılan oluşum Azerbaycan Milli hükümetine bağlı özerk bir eyalet olduğunu görebiliriz. Mahabat Cumhuriyetinin abartılması Kürtçülerin, Fars Milliyetçilerin, Komünistlerin ve yabancı uzmanların propagandası sayesinde gerçekleşmiştir. Halbuki “Mahbat Cumhuriyeti” ibaresi tarihin çarpıtılmasından başka bir şey değildir. Bu çalışmanın amacı “Mahabat Cumhuriyeti” kavramı altında ortaya atılan tarihi çarpıklığı analiz etmeye çalışmaktır. Yazımızda ilk önce Kürtlerin Güney Azerbaycan bölgesinde yerleşim tarihi ve dağılımı anlatılacak, ardından Azerbaycan Milli Hükünmeti (1945-46) kuruluş süreci, daha sonra ise “Mahbat Cumhuriyeti” adlandırılan tarihi olgu değerlendirilecektir. Yazımızın sonunda bir genel değerlendirme yapmaya çalışacağız. Kürtlerin Azerbaycan ‘da Yerleşmesi Kürtlerin Azerbaycan’da yerleştiği bölgeler Urmiye gölünün batısında Soğukbulak[1] (Mahabat) bölgesi ve 20 km. bir şerit eninde dağlık arazileri kapsamaktadır. Burada nüfusun çoğunluğunu Azerbaycan Türkleri oluşturmaktadır. Bu bölgede Kürt köyleri, Türk köylerine göre sayıca daha az ve önemsizdir.[2] Şerefname[3]ye göre Irak’ın Süleymaniye şehrinde yaşayan ve Baban aşiretine mensup Mükri aşireti, 16. y.y. sonunda Güney Azerbaycan’a göçerek Soğukbulak bölgesinde Cebeklu Türklerini yenip bölgeyi ele geçirmişlerdir. Mahabat tarihçesinin yazarına göre Şakkakan, Belbas ve Dehbokri aşiretlerinin birleşmeleri 17. y.y. itibaren Osmanlı arazisinden göçerek Azerbaycan’da yerleşmeleri ile başlamıştır. Söz konusu aşiretlerin I. Dünya Savaşına kadar yılın yarısını Osmanlı topraklarında geçirdiği bildirilmektedir[4]. Azerbaycan’da yaşayan Kürtlerin çoğu göçebe ve yarı göçebe aşiretlerden oluşmaktadır.Kentlerde (Mahabat,Bokan) bile toplumsal ilişkiler kan bağı ve aşiret düzeni üzerinde kurulmuştur. Bölgedeki siyasi,tarihi şartlar sonucu özellikle Pehlevi döneminde başlayarak Azerbaycan’da Kürtlerin yaşadığı bölgeler Kürtçü hareketlerin merkezine çevrilmişti. Güney Azerbaycan ’da ki Kürtlerin siyasileşmesinin sebepleri mezhep farklılığı[5], dil farklılığı, Birinci Dünya savaşında Asurilerin bölgede bağımsız harekatına girişmeleri[6] ve Kuzey Irak‘ta Kürt teşkilatlarının etkisi olarak söylemek mümkündür. Azerbaycan Milli Hükümetinin Kuruluşu ve Kürt Sorunu Pehlevi rejimi aşırı Fars(Ari) nasyonalist tezine dayanarak başka milletleri özellikle Azerbaycan Türklerini asimilasyon siyasetine tabi tutmuştu. İran’ın toplumsal–ekonomik bakımdan en ileri bölgesi olan Azerbaycan bu siyaset sonucu ağır duruma düşmüştü. Tahranın idari işlerin yapıldığı merkeze çevirmesi siyaseti Azerbaycan ekonomisini olumsuz etkilemişti. Ayrıca Azerbaycan sermayesi, işadamları, ihtisas sahipleri ve işçilerinin başka yerlere göçmesi, ekonominin gelişimini engellemişti. Azerbaycan milleti, milli medeni haklarından yoksun bırakılmış ve asimilasyon siyasetine tabi tutulmuştu. II. Dünya Savaşı İran’da Rıza Pehlevi’nin 20 yılık despot hakimiyetine son verdi. Merkezi hakimiyet iktidarının sona ermesi ile Güney Azerbaycan’da cemiyetler ve siyasi teşekküller hızla gelişmeye başladı. Bütün bu cemiyet ve teşekküllerin esas isteği Meşrutiyet (1906-11) Anayasasında ön görülmüş “Eyaleti ve Vilayeti Encümenlerin” kurulması ve merkez elinde toplanan gücün bölgelere dağıtılmasıydı. S.C. Pişeveri bütün bu güçleri Azerbaycan Demokrat Partisi bünyesinde birleştirerek organize bir yapıya kavuşturdu.Azerbaycan Demokrat Partisi Azerbaycan milletinin isteklerini Tahran hakimiyetine sundu. Azerbaycan’ın özerkliyi, Türkçe’nin resmi dile çevrilmesi ve Azerbaycan’dan alınan vergilerin Azerbaycan’a tahsis edilmesi Azerbaycan Demokrat Partisinin temel isteklerini oluşturmaktaydı. Ama Tahran hükümeti bu talepleri reddetmişti. Tahran, Azerbaycan’ın isteklerini reddettiği için ADP tarafından Azerbaycan Milli Meclisi oluşturulmuş ve Milli Hükümetin kurulmasına karar verilmişti. Aralık 1945’te Azerbaycan’da kurulan Milli hükümet çeşitli sorunlarla karşı karşıya geldi. Milli Hükümetin karşılaştığı sorunlardan biri de Azerbaycan’ın batı ve güney batısında yerleşmiş bulunan ve geçmişte de Azerbaycan’a büyük sorunlar yaratmış olan Kürt aşiretleriydi. Milli hükümet için Azerbaycan toprakları içinde yerleşen Kürt aşiretleri ile kurulacak ilişki, önemli ve stratejik anlam ifade etmekteydi.Çünkü Azerbaycan Demokrat Partisi ve Milli Hükümet, Azerbaycan’da yaşayan Kürtleri bir tahdit olarak algılıyor ve bütün Kürtçü faaliyetleri dikkatle izliyordu. Milli Hükümet, Kürtlerin Tahran tarafından kışkırtılmasından endişe duymaktaydı. Böyle bir durumda Azerbaycan iç savaşla karşılaşabilirdi. Bu sebepten dolayı Azerbaycan Milli Hükümeti, Kürtlere Azerbaycan çerçevesinde özerklik önermişti. Başka bir ifade ile Milli Hükümet, Kürt sorununu “Eyaleti ve Velayeti Encümeni” çerçevesinde çözmek istiyordu. Bu çözüm önerileri “Kürt,Ermeni ve Asuri gibi azınlıkların hakları korunacak ve kendi dillerinde okuyacaklar”, “Milli ve mahalli özerklikler eyaleti ve vilayeti encümenleri vasıtası ile verilecektir” şeklinde ADP’nin tüzüğünde yer almıştı. Ayrıca “Milli Hükümetin programının 19. maddesinde “Azerbaycan Milli Hükümeti” Azerbaycan’da yaşayan bütün vatandaşları özellikle Kürtleri, Ermenileri, Assurileri hukuk ve yasalar karşısında beraber hesap ediyor” şeklinde ifadeye yer verilmiştir[7]. Milli Hükümetin programları ve çabaları bu sorununu çözmeye yetmedi. Çünkü sorunun kökenleri görüldüğünden daha derinlerdeydi. Sorun “Kürdestan Demokrat Partisi” (KDP) ve Molla Barzenai arasındaki derin ilişkiden kaynaklanmaktaydı. “Mehabat Cumhuriyeti” veya “Mahabat Özerk Bölgesi” 1943 yılında Soğuk bulak’ta (Mahabat) bir grup genç bir araya gelerek ilk gizli Kürt örgütü olan Kürt Diriliş Topluluğu (Kömala-Jiani–Kürt) kurdular. KJK’nın kurulduğu toplantıya Iraklı bir Kürt temsilci (Yüzbaşı Mirhaç) katılmıştı[8]. 1945 yılına kadar bir çok Kürt aşiretinin önde gelenleri, örgüt içerisinde faaliyete başladılar. Örgütün daha önemli bir aşamaya girmesi Kadi Muhemmet’in[9]üyeliği ile başlamıştır. 1944 Ekim ayında Kadi Muhammet örgüte üye oldu. Çok kısa sürede partinin başkanlığına getirildi. Eylül 1945’te Molla Mustafa Barzani 10 bin kişi ile Irak’tan Güney Azerbaycan topraklarına geçti. Barzani, Güney Azerbaycan’da ki Kürtçü hareketleri yaymak ve desteklemek amacı ila, üç bin silahlı adamını Kadi Muhammet’in emrine vermişti. Barzani’nin desteği ve yardımı ile Ekim 1945’te Kadi Muhammet başkanlığında Kürdistan Demokrat Partisi kuruldu. Kürtçülüğün yayıldığı bu dönemde Azerbaycan Demokrat Partisi, Milli Meclis seçimlerinin gerçekleştirilmesini kararlaştırmıştı. 27 Kasım 1945’te Azerbaycan’ın bütün vilayetlerinde meclis seçimleri başladı. Üç gün süren seçim sonucunda 32 seçim bölgesinden 101 milletvekili seçildi. Bu vekillerden beş kişi Soğukbulak bölgesini temsil edecekti[10] Meclis seçimleri gerçekleştikten sonra ADP’nin askeri gücü olan Fedailer, İran ordusuna saldırmaya başladı. Bu saldırıların sonucu 13 Aralıkta Tebriz, 19 Aralık’ta Urmiye ve 31 Aralıkta Soğukbulak, Azerbaycan güçlerinin denetimi altına geçti. Soğukbulak kenti Azerbaycan Demokrat Partisi’nin eline geçtikten sonra Kürtleri kışkırtmamak için bölgenin valiliği Kadi Muhhemet’e verildi. Azerbaycan Milli Hükümeti hem Tahran, hem de Kürtleri ile savaşamayacağını farkındaydı. Bu sebepten S.C. Pişeveri, Kürtleri kendi yanlarına almaya çalışıyordu ve sürekli Azerbaycanlılarla Kürtlerin dostluk ve kardeşliğinden söz ediyordu. Azerbaycan Hükümeti, Kürtleri Azerbaycan Milli Hükümeti’nin çerçevesinde kalmalarını ve özerk bir yapıya sahip olmalarını istiyordu. Ama Kürtler Barzani aşiretinin askeri gücüne dayanarak kendi ülke sınırlarını çizmek istiyorlardı. 22 Ocak 1946’da Soğubulak özerk bölgesi ki Kürtlerce İmali bir şekilde “Kürdistan Cumhuriyeti” olarak adlandırılırdı kuruldu. Kadi Muhemmet’in “Kürdistan Cumhuriyeti” olarak adlandırdığı siyasi oluşum üç kentten oluşmaktaydı; Sulduz bölgesi (Türklerin ağırlıkta yaşadığı bölge), Soğukbulak ve Bukan[11]. Azerbaycan Milli Hükümetin arazisi ve Mahabat Özerk Bölgesi Kadi Muhemmet’in bağımsız devlet kurmaya kalkıştığı kentler Azerbaycan’ın en eski ve tarihi kentlerinden sayılırlar. 100-120 bin civarında olan bölge nüfusun en az 50 bini Azerbaycan Türkleri oluşturturdu. İlginç olan şu ki Fars ve yabancı yazarlar herhangi bir belgeye dayanmadan yazdıkları kitap ve makalelerde Kürt özerk bölgesini Soğukbulak’tan Türkiye -Güney Azerbaycan sınırları boyu genişletmektedirler.Halbuki Mahabat özerk bölgesi Sulduz, Soğukbulak, Bokan arazisi dışına çıkmamıştı. Bu maksatlı yazıların amacı Güney Azerbaycan’ın batı komşularıyla ilişkilerini kesmekten başka bir şey değil. Mahabad Özerk Bölgesinde kurulan meclis ve bakanlar kurulunda söylediğimiz bölgelerden hiçbir temsilci yer almıyordu.[12] Kadi Muhemmet’in bu girişimi Azerbaycan Milli Hükümeti’ni ciddi şekilde rahatsız etmişti. Bu girişimden sonra Gazi Muhammet, Tebriz’e çağırılarak sert bir şekilde uyarılmıştı. Milli Hükümet, Kürtlerin Azerbaycan toprakları içinde kendilerine bir ülke sınırları çizmeye kalkıştıklarını kesinlikle kabul etmiyor. Mahabat’ın Azerbaycan’ın özerk yönetimi çerçevesinde kalması konusunda ısrarlıydı. Milli Hükümet’in ısrarcı tutumu Kürtleri rahatsız etmişti amma Kürtler istedikleri gibi davranmaya devam ediyorlardı. Bu sebepten Kadi Muhammet, mart ayında ikinci kez Tebriz’e gelmesi istenildi. Mart görüşmesinde Kürt heyeti kendi tutumlarını bu şekilde belirtmişti[13]: “bir devlete katılmak gerektiğini düşündüğümüz zaman tercihimiz Azerbaycan değil, yeniden İran’a katılmak yolunda olacaktır”. Bu görüşmelerin hemen ardından Koşaçay (Miyandoab) bölgesinde Azerbaycan ordusu ile Kürtler arasında sıcak çatışmalar yaşanmaya başladı..Ayrıca silahlı Kürt aşiretleri köylerden gelerek Urmiye (Urmu, Urmiya, Orumiyeh, Orumiyeh), Hoy ve Salmas şehirlerinde karmaşa yaratmaya başladılar ve Urmiye’da bir askeri alanı kuşatma altına aldılar (Gulam Yahya’ya göre burada Tahran hükümetinin gizli istihbarat teşkilatı önemli rol oynuyordu). S.C. Pişeveri, General Gulam Yahya’ı bölgeye göndererek krizin çözülmesini sağladı ve her hangi bir çatışma olmadan Kürtler köylerine geri döndüler.Fedailer şehirlerin denetimini ele aldılar. Milli Hükümet çeşitli Kürt aşiretlerinden 300 kişiyi sınırları korumak için görevlendirdi[14]. Bu olaylar yaşandıktan sonra Azerbaycan Milli Hükümeti iki yol ayrıcında kalmıştı ve Azerbaycan milletinin kaderi söz konusuydu. Bu yüzden S.C. Pişeveri Kürtlerle müzakere yolunu seçmişti. 23 Nisan 1946’ta Kürtler ve Azerbaycan Milli Hükümeti arasında bir dostluk antlaşması imzalandı.Ancak bu antlaşmada temel konulara özellikle sınırlar konusuna değinilmedi. Pişeveri Kürtlerin aşiret yapısını ve bölgedeki dengeleri göz önünde bulundurarak Mahabat Özerk Bölgesinde kurulacak bir “Kürt Devletinin” sağlam bir temel üzerinde kurulamayacağını ve bu yarımcık devletin ayakları yüzerinde duramayacağını ve er ya da geç Azerbaycan terkibine katılacağını biliyordu. Kadi Muhammet’te bu gerçeğin farkındaydı. Öyle ki, Tebriz’de müzakereler zamanı “hastanın doktor tedavisine uyması gerekir” sözü ile geri adım atmıştı. Direk Kinan’a göre Soğukbulak bölgesinde kurulacak “Mahabat Cumhuriyeti” bekası için Sovyetler Birliğine ve Tebriz hükümetine dayanmak zorundaydı. “Kürtler ne kadar Azerbaycanlardan nefret etsellerde kaderlerinin Azerbaycan Cumhuriyetinin yaşamasına bağlı olduğunu biliyorlardı”. Söz konusu gerçekler Kürtçü kesimin Azerbaycan Milli hükümetine yakınlaşmasını sağlamıştı. Kadi Muhammet yaptığı hatalardan ders almalıdır ki, silahlı güçlerini ve yönetimini çağırarak Azerbaycan’ı savunacaklarına yemin etmelerini istemişti[15]. Dünyada dengelerin değişmesi ve meydana gelen yeni gelişmeler Azerbaycan Milli Hükümetini Tahranla görüşmeye zorlamıştı. 28 Nisan 1946’da (Mahabat Özerk Bölgesinin kurulduğundan 95 gün sonra) S.C. Pişeveri Tahran’la müzakereye gittiği zaman hükümet işlerini Meclis Başkanı M. Şebesteri ve Tebriz’de bulunan Kadi Muhammed’de bırakmıştı. Görüldüğü gibi Kadi Muhammed’in hiçbir zaman Tebriz’le ilişkisi kesilmemişti ve bir Azerbaycan yetkilisi gibi kabul ediliyordu[16]. 13 Haziran 1946’da Tebriz ile Tahran arasında bir anlaşma imzalandı. Söz konusu anlaşmada Mahabat özerk bölgesi hakkında hiçbir ifade bulunmamaktadır.Kürtler için ne yerel meclisten ne de özerklikten söz edilmişti[17]. Azerbaycan ve Tahran arasındaki görüşmelerde Kürtler konusunda “Azerbaycan’da yaşayan Kürtler” ifadesi kullanılmıştı..15 maddelik anlaşmanın 13’cü maddesinde “Azerbaycan’da yaşayan Kürtler bu anlaşmanın meziyetlerinden yararlanarak ilk okulda kendi dillerinde eğitim ala bilirler” denilmişti.[18] Temmuz ayında iki Kürt aşireti arasında şiddetli çarpışmalar yaşandı.Tebriz’den fedailer bölgeye gönderildi ve yaralılar Tebriz hastanelerinde tedavi altına alındı[19]. 5 Ağustos1946’da Kadi Muhammet Tahran’da yetkililerle görüşmeye gitti. Kadi Muhhemet, Kavamulseltene’den Kürtlerin yaşadığı bütün bölgeleri bir eyalet haline getirip kendini de vali olarak atamasını istemişti.Kavamulseltene ise “ bu sorunun Tebriz’de çözüle bileceğini” söylemişti. Kadi Muhammet’in bu teklifini Milli hükümet adına Salamulah Cavit[20] sert bir şekilde reddetmişti. Kadi’nin bu davranışı Tebriz yönetimini oldukça kızdırmıştı.Çünkü Kadi Muhammet, Azerbaycan toprakları üstüne Tahranla pazarlık yapma hakkına sahip değildi. Tebriz’e döndükten sonra Pişeveri ile görüşmesi gergin bir havada geçmişti. Kavamulseltene bütün anlaşmaları çiğneyerek Azerbaycan’a ordu gönderdi. Urmiye gölünün batısında yaşayan Kürt aşiretleri İran yönetiminin duruma hakim olmaya başladığını görünce İran yönetiminin yanında yer alıp,Tebriz ve Urmiye kentini işgal etmelerine yardımcı oldular. Sonuç ve Genel Değerlendirme “Mahabat Cumhuriyeti” olduğundan fazla ve çarpık bir şekilde abartılmıştır. Yaklaşık 10 bin km olan ve tümü Azerbaycan Türklerinin tarihi toprakları olan (Soğukbulak, Bukan ve Sulduz) bölgeleri Azerbaycan Milli Hükümeti sınırları içindeydi. Kürtler, Azerbaycan topraklarını parçalamaya ve bağımsız “Kürt Devleti” kurmaya çalışsalar da başarılı olamamışlardı. “Mahabat Cumhuriyeti” adı ile bilinen bu oluşum abartılmış yalandan başka bir şey değildir. Bu bölge Azerbaycan Milli Hükümeti’nin özerk bir bölgesiydi. Kadi Muhammet ise bu özerk bölgenin valisiydi. Kürtlerin ayrılıkçı hareketleri ve eğilimleri olsa da bu konuda başarılı olamamışlardı. Mahabat eyaleti Milli hükümetin terkibinden çıkmak istese de buna nail olamadı. *. GÜNAZTAC’ın Kurucusu ve Başkanı.

[1]. Coğrafi adların değişmesi, Merkezi Hükümetin siyasi amacını temin etmek yolunda bir girişim idi. Azerbaycan’da Türk adlarının Fars adları ile değişmesi de siyasetin bir parçasıydı. Azerbaycan’da bir çok şehir, kasaba, köylerin adları değişilmişti Soğukbulak adının Mahabat’a çevrilmesi buna bir örnekti

 [2]. Moctehedi, Abdullah. Azerbaycan Krizi: 1945- 1946 Yılları, Ayetullah Mirza Abdullah Moctehedi’nın Hatıraları; Haz. Resul Caferiyan.- Tahran: Tarih-e Muasır, 1381/2002. s, 24).

[3]. Kürt tarihi hakkında yazılan ilk eserdi. Bu eser 16.yüzyılın sonunda Fars dilinde yazıya alınmıştı.

[4]. Bkz. Barzui, Mücteba. Ozayı Siyası Kordestan az sal 1225 ta 1325. Tahran: 2000.

 [5]. Aynı eser.

 [6]. I. Dünya Savaşında Assuriler Rusların yardımıyla Urmiye’da bağımsız bir cumhuriyet kurmaya çalıştılar ve Kürtleri de yanlarına almaya başladılar.Assurilein bu teşebbüsü Kürtlerde merkezden kaçış duygularını şiddetlendirdi.

 [7]. Arazoğlu, Muhtasar Azerbaycan Tarihi. Bakı: 2000: s. 129.

[8]. Goktaş, hıdır. Kürtler – II Mahabat’tan 12 Eylule. İstanbul: 1991: 16-17.

[9]. Komala örgütü kurulduktan sonra örgütün lideri yoktu. Bunun için Mahabat’ın önde gelen şahsiyeti olarak bilinen Kadi Muhammet’in örgüte üye olması istendi. KadiMuhammet teklifi kabul etti ve kısa süre sonra örgütün başına geldi

[10]. Bu kişiler Seyif Gazi,Hacı Mustafa Davudi, Manaf Kerimi, Kerim Ahmedyan ve Vahab Blurian ‘dan ibaret idi.

[11]. Bkz. Kinanderk. The Kurdish and Kurdestan . Oxford: 1964.

 [12]. Goktaş, Hıdır, 35.

 [13]. Aynı eser: 37.

 [14]. 21 Azer Teşkilatı: Gulam Yahya Daneşiyan Hatıraları. http://www.21azer.com

[15]. Eagleton, Jr. William . The Kordish Repoblic of 1946. Oxford: 1963: 82.

[16]. Zehtabi, M.Takı “Kürt ve Türk” Yol dergisi 2002: 52.

[17]. Goktaş. Hıdır: s. 43.

[18]. Etabeki, Turec. Azerbaycan der İran Muaser. Tehran: 1997: 225.

 [19]. Moctehedi. S. 251.

[20]. Halhal’ da doğdu.On yaşında Baku’ye gitti.Orada Adalet Partisi’nin üyesi olarak Hiyabani ile temas kurmak için Tebriz’e geldi.Sonra Tebriz’de Lahuti isyanına katıldı.sonra Baku’ye dönüp Tıp fakültesine girdi.İran’a döndükten sonra tutuklanıp iki yıl hapis yattı.AMH’ inde İç İşleri Bakanı oldu.Milli Hükümetin tavsiyesi ile merkezi hükümet tarafından Azerbaycan valisi olarak atandı.



Güney Azerbaycan’ın yakın tarihi ciddi şekilde araştırıldığında   AzerbaycanTürklerini n   Ermeni ve Asuriler tarafından mezalime uğradıkları açık ve net bir şekilde   ortaya çıkacaktır. Ancak Güney Azerbaycan’ın yakın tarihinde gerçekleşen bu   olayların mahiyeti, failler ve sebep-sonuçları tam anlamı ile belirsizliğini   korumaktadır. Bu belirsizlik günümüzde Güney Azerbaycan Türkleri ve Ermeniler   arasında olan ilişkilerin de analizini ciddi şekilde zorlaştırmaktadır.   Yazımızın amacı Güney Azerbaycan tarihinin en karanlık olayı olarak bilinen   Ermeni ve Asuri ayaklanmasına ışık tutmaya çalışmaktır.   Yazımız üç bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde Güney Azerbaycan’ın   jeopolitiği ve büyük güçlerin çatışması, ikinci bölümde söz konusu   ayaklanmanın   tarihi temelini oluşturan Misyonerlik faaliyeti üçüncü bölümde ise   ayaklamanın   mahiyeti anlatılacaktır.

  Güney   Azerbaycan’ın Jeopolitik Konumu ve Büyük Güçlerin Rekabeti

 Güney   Azerbaycan Hazar denizi, Akdeniz ve Hint okyanusunun oluşturduğu üçgen   arasında   bir köprü ve orta doğunun kıtalarla münasebetini sağlayan stratejik konuma   sahip coğrafyadan ibarettir. Ayrıca Bakü ve Musul petrollerine ulaşılabilecek   bir yerde bulunması da bölgenin önemini arttırmaktadır. 1 Bu yüzden Güney   Azerbaycan I. Dünya Savaşından önce de büyük güçlerin çekişme alanı haline   gelmiştir. Güney Azerbaycan Rusya’nın Orta Doğudaki Yayılma Politikalarında   kilit bölge konumunda olduğu için İngilizlerle yaptıkları 1907’i anlaşması   ile   Güney Azerbaycan’ı askeri nüfuz bölgesi ilan ederek, 1912’de işgal etmiştir.   Ruslar 19. yüzyıldan itibaren Türkiye’nin doğusu ile daha yakından   ilgilenmeye başlamıştı.   Güney Azerbaycan’ın Osmanlı arazisi ile 450 KM ortak sınırı bulunmaktadır.   Doğu   Anadolu’dan İskenderun körfezine ve oradan Akdeniz’e   inmek Rusya’nın   temel politikası idi. Bunun için Güney Azerbaycan üzerinden Doğu Anadolu’daki   etnik ve sosyal yapıdan yaralanarak Osmanlıya karşı Kürt, Ermeni ve Asurileri   kışkırtmaya çalışıyordu. Lazeryev I. Dünya Savaşı’nda Rusların planı hakkında   yazıyordu: “Kafkas Savaş Bakanlığı (KBO) savaşın ilk günlerinde Kürt,   Ermeni ve Asurilerin (Nesturi) İsyanı için 25 bin silah, 12 Milyon mermi   ve 25 bin ruble ayırmıştır.   Azerbaycan’dan   İsmail Ağa Simko ve Osmanlıdan Şeyh Abdulkadir, Abdulrezzak Bedirhan ve başka   Kürt aşiretleri bu isyanda iştirak etmek için hazır olduklarını ilan   etmişlerdir. Ama bu plan başarılı olamayınca Ruslar Ermeni ve Asurileri   örgütlemeye ve profesyonel ordu kurmaya başladı”.2   İngiltere ve   Fransa da Osmanlı’ya karşı Azerbaycan, Kafkasya ve Osmanlı topraklarında   yaşayan Kürt, Ermeni ve Asurileri harekete geçirmeyi planlıyordu. Bu yüzden   Asuri ve Ermeni liderleri ile diyaloga girmek için Culfa yolu ile Urmu’ya   gelip   görüşmeler düzenlediler. 3 İngiltere Güney Azerbaycan üzerinden Kafkasya ve   Bakü   petrolünü ele geçirmek niyetinde idi. Osmanlı devleti de (ittihatçılar) Güney   Azerbaycan ve Kafkasya   üzerinden   Türkistan’a ulaşabilmek ve burada hakimiyet kurabilmek için gizli, geniş ve   kapsamlı çalışmalar yürütürdü. Türk savaş planlarında Güney Azerbaycan’a   önemli   yer verilmiştir. Doğu Anadolu üzerinden herhangi bir planın hayata geçmesi   için   Güney Azerbaycan çok önem taşıyordu.4 1906’da Rusya Japonya ile Savaştan   zayıf   düşünce Osmanlılar bölgeyi ele geçirdi. Ama 1912’de 1. Balkan savaşı   sırasında   Azerbaycan’dan geri çekilmek zorunda kalınca Ruslar bölgeyi yeniden işgal   etti.5 Böylelikle Rus, İngiliz ve Osmanlı devletleri Güney Azerbaycan’ı ele   geçirmek için büyük bir mücadeleye girmiş ve Güney Azerbaycan I. Dünya   Savaşının büyük meydanlarından biri haline   gelmiştir.

 Güney   Azerbaycan’ın Batısında Misyonerlik Faaliyetleri

  Abbas Mirza   Azerbaycan’da misyonerlerin faaliyetlerini yasaklamış ve misyonerleri yabancı   güçlerin casusları olarak niteleniyordu. O’nun ölümünden sonra Bazel   misyonerleri Şuşa’dan ve Amerikan misyoneri Perkinz, İstanbul’dan Tebriz’e   gelerek 13 Ekim 1834’te ilk toplantılarını düzenlediler. 6   Misyonerler   dini hizmetlerin yanı sıra politika ile de ilgileniyor batı devletlerinin   çıkarlarına hizmet ediyorlardı. Batı devletleri ise misyonerler kanalı ile   bölgedeki etnik gruplarla bağlantı kurup bu grupları kendi amaçları   doğrultusunda   kullanıyordu.   Batı Azerbaycan   bölgedeki coğrafi konumu ve etnik çeşitliliğinden dolayı misyonerlik   faaliyetlerinin merkezi haline geldi. Urmu’da bulunan Amerikan misyoneri   Samuel   Rey 1862’de İstanbul ve Petersburg’daki elçiliklerine şöyle yazıyordu: “Rus   Devletinden, Azerbaycan’a hücum etmesi ve burada bulunan Nesturileri   koruma altına almasını istemeliyiz böylelikle bölgede Hıristiyanlığın   gelişmesinin önünü açmış oluruz”.7   Tebriz’deki   İngiltere konsolosu Çarlz Stwart “Amerika Perzbitrleri, Angilikon Kilisesi,   Rum Katolikleri ve Rus Ortodoks Kilisesi yalnızca Urmu’ da faaliyet gösterir   Azerbaycan ve İran’ın daha çok Hıristiyan nüfusuna sahip diğer büyük   şehirlerinde   hiçbir dernek ve misyonerlikleri bulunmuyor” diyeyazıyordu8.   Amerikan misyonerleri Perkinz ve Grant 1835 yılında Urmu’nubölgedeki   faaliyetleri için merkez olarak seçtiler ve çalışmaya başladılar. 6 ayiçinde   Urmu ve civarında 50’den fazla okul açıldı. Bu misyonerlerin   Urmu’dakifaaliyetleri   yılda 50 bin dolara mal oluyordu. Amerikan misyonerlerinin 80   yıllık   çalışmaları sonucu Urmu’daki Nesturiler Rus Ortodoks kilisesine tabi oldular.   Bu da Rusya’nın Azerbaycan’da nüfuzunun artmasına sebep oldu.Rus dışişleri   bakanı A.A.Noratov 7 şubat 1914’te yazdığı bir mektupta, Nesturilerin   Ortodoks   dinine geçmelerinin çok önemli olduğunu ve bunun siyasi açıdan olumlu   sonuçlar   doğuracağını söylüyordu9. 1898’de Azerbaycan’da yaşayan 25 bin Nesturi’den 20   bin kadarı Rus Ortodoks kilisesine katılmıştı. Amerikalılar dışında   İngilizler   de Kürt Ermeni ve Nesturileri misyonerlik çalışmalarının hedefi olarak   seçmişlerdi. Asur Misyonerlik Komitesi adı altında faaliyetlerini yürüten   Angilikan kilisesi 1903 yılında bu komiteni Urmu’dan Van’a taşımayı uygun   gördü.10 Rusya’nın Urmu misyonerliği Rusların Osmanlı ve Güney Azerbaycan’da   yürüttüğü politikaların merkezi konumuna gelmişti. Rusya’nın İstanbul büyük   elçisi Giers “Bizim şimdiki görevimiz misyonerlik aracılığı ile   Asurilerle   irtibat sağlamaktır” diye   yazıyordu. Ayrıca Kürtlerle de iyi ilişkilerin devam etmesinin gerektiğini   belirtiyordu. 11 Rus Ortodoks misyonerliği Batı Azerbaycan bölgesindeki   Asuriler üzerinde söz sahibi olmuştu. Salmas piskopolosu Sergey:   “Rusya,misyonerlik   faaliyetleri ile paralel olarak   siyasi misyonunu da geliştirmelidir” tezini savunuyordu12.   Bölgede   misyonerlik faaliyetini yürüten diğer bir devlet de Fransa idi. 1840 yılında   Papa tarafından gönderilen Fransız Lazaristler Nesturilerin arasında faaliyet   göstererek onları Katolik yapmak için uğraşmış ve Katolik olmayı kabul eden   Nesturiler” Keldani” adını almışlardır13. Savaştan önce bunların sayısının 40   bin olduğu sanılır. Bu arada Fransa kendisini Güney Azerbaycan ve   Osmanlı’daki   Katoliklerin hamisi olarak görüyordu.

1914-1918   Güney Azerbaycan’ın Batısı

Batı   Azerbaycan’ın merkezi Urmu şehri, savaştan önce Azerbaycan’ın zengin ve   gelişmiş şehirlerinden biriydi ve Tebriz’den sonra ikinci büyük şehir   sayılırdı.   Başkent Tahran’da sinema bulunmazken bu şehirde sinema ve tiyatro salonları   mevcuttu. Bu şehrin Kürtler tarafından talanı sırasında Simko’nun   yağmaladıkları   arasında 50’den fazla piyano bulunuyordu14. 40-45 bin nüfusu olan şehirde 3   bin   Kürt ve yaklaşık 10 bin Nesturi ve Ermeni yaşıyordu. Ayrıca Urmu Gölü ile   Osmanlı sınırları arasında Kürt aşiretlerinin yanı sıra 45 bin kadar   Hıristiyan   azınlık da (Ermeni, Asuri, Keldani) yaşıyordu. Asuri ve   Ermeniler   Urmu’nun güneyinde 300 ve Salmas’ın kuzeyinde 60 köyde tarımcılık işleriyle   uğraşarak geçimlerini sağlıyorlardı. Yabancı gezginlerin yazdığına göre bu   köyler çok gelişmiş ve güzeldi ve Asuriler herhangi bir sorun olmadan   Azerbaycan Türkleri ile huzur içinde yaşıyorlardı.   I. Dünya Savaşı   başlamadan önce Urmu Savaş Sahnesine dönüştü. Kürt aşiretleri Ekim 1914’de   Urmu   şehrine saldırmaya başladı. Ruslar Nesturilere 3 bin kişilik takviye gücü ve   silah gönderdi. Bu birliklere karşı harekete geçen Osmanlı ordusu ve bir   aşiret   taburu Urmu ve Salmas arasındaki bölgeyi işgal etti. Osmanlı devletinin   savaşa   girmesi ile bölgedeki tansiyon iyice yükseldi. Kürtler cihat adı altında   dağlardan inip, ayrım yapmadan önlerine gelen köyleri yağmalamaya başladılar.   Rus silahları ile donatılmış Ermeni ve Asuri birlikleri de Azerbaycanlıları   katletmeye başladılar. Osmanlılar Sarıkamış’deki büyük askeri harekata   başlayınca Ruslar Güney Azerbaycan’daki kuvvetlerini geri çekmek zorunda   kaldı.   Türk ordusu 4 ocak 1915’te Urmu’nu ve 14 Ocakta ise Salmas’ı ele geçirdi.   Rusların geri çekilmesi ile yaklaşık 20 bin Nesturi ve   Ermeni de şehir   ve köylerden kaçmaya başladı. Kış mevsimi olduğu için yaklaşık bin kişi   yollarda öldü. Kaçmaya fırsat bulamayanlar ise Amerikan hastanesi ve Fransız   misyonerlik merkezine sığındı. Bu arada Azerbaycanlılar birçok aileye kucak   açıp evlerine aldı. Osmanlı ordusunun önünden hareket eden Begzada, Herki ve   Zaza Kürt aşiretleri şehri işgal edip yağmaladılar. 2 gün sonra Osmanlı   ordusu   şehre gelince bu talana son verdi. Bu sırada Amerikan hastanesinde tifüs ve   başka hastalıklar yayılmaya başladı. Filip Prays’a göre Hıristiyanlardan 5   bin   Azerbaycanlılardan ise 15 bin kişi salgın hastalıklardan dolayı yaşamını   yitirdi15. Mart’ın birinde Ruslar harekete geçip Salmas ve Urmu’nu işgal   etti.   Ama Nisan başında Türk birlikleri Halil Paşa komutası altında Van Gölü’nün   güney kıyısından yola çıktı ve 16 Nisan da şehri geri aldı. 1 Mayıs’ta ise   Salmas’ın kuzeyinde mevzilenen Ruslara saldırı düzenlendi. Ama Osmanlı   ordusunun yanında yer alan Kürtler savaş başlar başlamaz meydanı terk edip   kaçtılar. Halil Paşa ordusunu geri çekmek zorunda kaldı dolayısıyla 20   Mayısta   Ruslar   yeniden Urmu’ya   girdi16. Ermeni ve Asuri birlikleri intikam amacı ile şehir ve köylere   saldırıp   katliama başladı. Osmanlı arazisinde yaşayan Asuriler(Cilo) 17 gelecekte   geniş   bir özerklik   vadi üzerine Ruslara katılıp 10 mayısta Osmanlıya karşı savaş ilan ettiler.   Bu   tarihte Patrik Marşimun bir açıklama yaparak Türk yönetimine karşı 20 bin   askeri gücü ile Rusların ve İngilizlerin yanında yer alacağını söyledi. Bunun   üzerine Osmanlı hükümeti isyanı bastırmak için Doğu Anadolu’ya bir askeri   birlik gönderdi.18 1915 Ağustos ayında Asuriler Osmanlı ordusu tarafından   hezimete uğrayıp patrikleri Marşimun’la birlikte Güney Azerbaycan’a doğru   kaçamak zorunda kaldı19. Misyonerler bu kişilerin sayısını en az 35 bin   olarak   belirliyorlar. Rus ve Ermeni güçlerince desteklenen bu grup zorbalığa   başlayıp   köy ve şehirleri özellikle Urmu pazarını yağmaladılar ve karşı çıkan herkesi   öldürdüler. Bu zamana kadar Azerbaycanlılarla huzur   içerisinde   yaşamış olan yerli asuriler de katliama katıldı.20 Bu olaylarda binlerce   Azerbaycanlı katledildi. 1917 devriminde imparator Nicolay hakimiyetten   düştü.   Aralık’ın sonunda Ruslar Almanya ve Osmanlı ile Savaşın durdurulmasına dair   Brest-Litofski anlaşmasını imzaladı ve Rus ordusuna Haziran 1917’de cepheden   çekilme emri   verildi. Rus   Saldat ve Kazakları savaş meydanından geri çekilirken şehir ve köyleri   yağmalamaya başladı. Urmu pazarını yağmaladıktan sonra ateşe verdiler. Ruslarla   birlikte Osmanlı cephesinde savaşan Ermeni ve Asuri birlikleri de bu bölgeye   geldi. Rusya’nın devrimci yönetimine tabi olmak istemeyen 800 Rus subayı   Urmu’da kalıp Asuri birliklerini eğiterek Ermeni, Asuri ve Keldanilerden   oluşan   20 bin kişilik bir Hıristiyan ordusu yarattı. İran’daki Rus desteğini   kaybeden   İngilizler de Asurilere destek vererek oluşan boşluğu doldurmaya çalışıyordu.   Tiflis’ten çok sayıda İngiliz ve Fransız subayı Asuri birliklerini   desteklemek   için bölgeye gönderildi. Amerikan misyonerleri   Nesturilerin   savaşa devam etmelerini sağlamak için Rusların bölgeyi terk ederken   sattıkları   silahları satın alarak onlara verdi. Marşimun, Aga Petros ve başka Ermeni ve   Asuri liderleri Salmas’tan Urmu’ya gelerek Amerikan misyoneri doktor Şet,   Rusların eski konsolosu Nikitin ve 72 kişilik Fransız heyeti ile birlikte   çalışmalara başladılar. MUTWA adlı Hıristiyan bir kurul yönetimi ele geçirdi.   Asuriler bölgede hakim olduktan sonra büyük bir katliam gerçekleştirerek 3   gün   içinde 10 binlerce insanı özellikle çocuk ve kadınları öldürdüler. Şehir ve   köylerden kaçanlar ise kışın soğuğunda ovalarda can verdi. İngilizlerin   aracılığıyla şakak aşiretinin lideri Simko, Marşimun’la bir Kürt-   Asuri ittifakı   kurma girişiminde bulundu. Asuriler gelecekte bu bölgeyi ele geçirmek   niyetindelerdi. Patrik Marşimun’u buluşmaya davet eden Simko da aynı   düşünceyi   taşıyordu ve Güney Azerbaycan’ın batısında bir Kürt devleti kurmak peşinde   idi.21 Salmas şehrinin yakınlarında Köhneşehir’de görüşme sırasında Marşimun   Azerbaycan’ın Kürtlerle Asurilerin ortak ülkesi olduğunu ve birleşerek   Tebriz’i   ele geçirebileceklerini söyledi. Simko Asurilerle beraber hareket   edeceklerine   söz verdi fakat Marşimun’u kapıdan çıkarken sırtından vurarak öldürdü.   Adamları   da Marşimun’la gelen 140 kişiden çoğunu öldürüp Simko’nun kalesi sayılan   Çehrik’e kaçtılar. Haberi alan Asuri ve Ermeniler Petros Ağa liderliğinde   Köhneşehr’i kuşatıp ateşe verdiler, yaklaşık bin kişiyi   öldürdüler.   Urmu’da da intikam amacı ile kapı kapı dolaşıp buldukları herkesi katıl   ettiler. Simko’nun bu davranışı 10 binlerce Azerbaycanlını n ölümü ile   sonuçlandı.   Araştırmacıların çoğu İngilizlerin Marşimun’u Rusların çıkarlarına hizmet   ettiği için öldürdükleri görüşünde birleşiyorlar. Çünkü bu olaylar sırasında   İngiltere’nin ünlü casusu kolenel Lorens(Arabistan Lorensi) Simko güçlerinin   başında duruyordu. Nahidi -Azer’e göre İngiltere hem Marşimun hem de Simko’ya   Batı Azerbaycan’ın hakimiyetini vadetmişti. Burada tek engel Şeyh Muhammet   Hiyabanî ve Azerbaycan Demokrat partisiydi.22   1918 ocağın   sonunda Rus ordusunun geri çekilmesi ile Tebriz’de Hiyabanî liderliğinde   (Nikitin’e göre Noberi Liderliğinde) Demokrat Partisi denetimi ele geçirdi23.   Urmu’dakı olaylar Tebriz’in harekete geçmesine sebep oldu.Olaylarla ilgili   Teceddüt gazetesinde şu ifadelere yer alıyordu: “Asurileri kışkırtan kimdir?   6100 kişinin ölümünden kim sorumludur? Bu olayların sorumlusu Asurileri   silahla donatan Amerika misyonerleridir. Gençlerimiz annelerimizin Ermeni   ve Asurilerin esiri olmasına izin vermeyecektir, biz savaşa hazırız”.24   Demokratlar bir   yandan Asurilerle müzakereye otururken, diğer yandan stratejik öneme sahip ve   işgal döneminde Rusların ağır silahlarının deposu olan Şerefhana Limanı’nı   korumaya çalışıyordu Hiyabani’nin emriyle bir gurup mücahit limanı ele   geçirme   çabasında olan Asuriler’i Hoy şehrine kader geri çekilmeye zorladı. Hoy   mücahitlerinin savaşa katılmasıyla Salmas şehri de Azerbaycan halk ordusunun   eline geçti. Ama bir kaç gün sonra geri çekilmek zorunda kaldı. Nikitin:   “Demokratların bu hareketi bizim Urmu’da mahsur kalıp etkisiz hale   gelmememize   neden oldu” diye yazıyordu.25 Mayıs ayında Osmanlı ordusunun birlikleri   sınırı   geçerek Hoy’a geldi ve oradan da Salmas’a hücum etti. Birkaç günün içinde   Asuriler geri püskürtüldü. İngilizlerin emri ile Ermeni general Andrianik   arkadan Osmanlılara saldırmak için Hoy’a doğru yola çıktı. Osmanlı ordusu   gelinceye   kadar Hoy halkı tarafından büyük bir direnişle karışılaşıp bu kenti alamadı.   Osmanlı ordusu tarafından mağlup olan Ermeniler geri çekilerek İrevan’a   döndü.   Asuriler ise İngiliz ordusundan yardım talebinde bulundu. Sekiz Temmuz’da bir   İngiliz subayı uçakla Urmu’ya gelip, yardım etmeye hazır olduklarını   bildirdi.   Asuri ve İngiliz birliklerinin iki hafta sonra Sayınkale’de bir araya   gelmeleri   kararlaştırıldı. Bu şehirde onlara silah ve sursat verilecekti. Asuriler   Soğukbulak yönünden yollarını açmak zorundalardı. Fakat Savaş uzayıp şehirde   yenildiklerine dair haberler yayılınca 60 bin Asuri kenti terk edip   kaçtı.26Arkaları nda ise Simko’nun adamları vardı. İki Ağustos’ta Türk ordusu   Urmu’ya girdi ve büyük coşku ile karşılandı. Kaçmakta olan Asuri ve Ermeniler   19 gün sonra İngiliz birliklerine ulaştı. İngilizler mültecileri Hemadan’a   oradan da Bağdat’a gönderdi. Böylelikle Azerbaycan uzun bir işgal ve zulüm   döneminden   sonra Asuri kabusundan kurtuldu, Yabancı devletlerin ve misyonerlerin sebep   olduğu olaylarda 130 bin Azerbaycanlı ve 55 bin Asuri ( Azerbaycan ve Osmanlı   topraklarında) savaş, açlık, soğuk ve hastalıklardan dolayı yaşamını yitirdi.   Savaş bittikten sonra Osmanlılar Azerbaycan’ı terk ettiler ama Osmanlı ordusu   ile gelen yüzlerce Kürt ağır silahları ile Çehrik’e gelip Simko’ya katıldı.4   yıl boyunca ağır kayıplar veren Azerbaycanlılar şehir ve köylerine dönmeye   başladığında Simko’nun yağmacı güçleri ile karşılaştılar. Binlerce insan   öldürülerek, Urmu, Salmas ve çevresi Simko’nun eline geçti. Simko isyanında   Urmu şehri iki yıl boyunca onun zulmüne maruz kaldı. Bu yıllarda Kürtler   büyük   cinayetlere sebep oldular27.


Asuri isyanı   sonucu Azerbaycan’ın bu bölgesi otanmaz yaralar aldı. Kacar hakimiyetinin   zaafa   uğramasıyla yaranan otorite boşluğu bir yandan, diğer yandan Rus işgali   döneminde   Azerbaycan mücahitlerinin etkisiz hale getirilmesiyle Azerbaycanlılar   savunmasız kalmışlardı. Bu ise Azerbaycan Türklerinin güç kaybetmesine neden   olmuştu. Ticaret ve tarımla uğraşan ve yerleşim düzeni içinde yaşayan   Azerbaycanlıları n bu isyan sonucu üretim ve mali güçleri tükenmiştir.   Kürtler   ise aşiret yapısını ve geleneksel harbi güçlerini korudukları için savaş   sonunda bölgede kazanan taraf oldu. Yüzlerce terk edilmiş Türk ve Asuri   köylerini ele geçirip geniş şekilde bölgede yayılmaya başladılar.


 1.Akgül, Suat   (1995) Rusya’nın Doğu Anadolu politikası (1918’e kader), (yayınlanmamış   Doktora tezi),   Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara   s. 22 .

 2. Bak. Berzui,   Mucteba. (2000) Ozayi Siyasi Kordestan az Sale 1225 ta 1325. Tahran.

 3. Kesrevi,   Ahmet. (2000) Tarihe Hicdeh Saleye Azerbaycan, Tahran: Sedaye Muaser   (1379),s. 619.

 4. Akgül, s.   18.

 5. Liderholm,   Jons (1999). “1915 Doğu Anadolu ve Azerbaycan’da 1. Dünya savaşı   sırasındaAsuriler ve Suryaniler (1914-1918). Araştırma. İsveç   http://www.geocitie   s.com

 6 Mensuri,   Firuz. (2000). Mutaleati der bareye tarih,zeban ve ferhenge Azerbaycan.   Tahran:

 7. Aynı eser,   s. 476.

  8. Aynı eser,   s. 512.

 9. Akgül, s.   102.   1

0. Yonca,   Anzerlioğlü, (2000) Nesturiler. Ankara: Tamğa yayıncılık, s. 56.

11. Akgül, s.   101.

 12. Aynı yerde.

  13.   Anzerlioğlü, s. 68.

 14. Ahmedi,   Nesr (1998). Cudayihahi der kordestane İran, İrak ve Torkiye, Nanter, Franse:   Kanune   cevanane İrani, s. 21

 15. Kesrevi, s.   539.

 16. Liderholm Muesseseye mutaleate tarihe   muaser İran. Bonyade Mustezefan ve Canbazan, s. 488.

 17. Güney   Azerbaycan’da Türkiye’den gelen Asurilere Cilo denilir. Cilo Asurilerin bir   kabilesinin   adıdır .Batı kaynakları 1914te Asurilerin sayısını 150 bin olarak belirtiyor.

 18. Akgül, s.   138.

  19. Kesrevi, s.   546.

  20. Liderholm,   J.

21. Aynı eser

 22.   Nahidi-Azer, Abdul-Hüseyin, (2000) Conbeşe Azadistan, Şeyh Muhemmet Hiyabani,   Tebriz: Naşre   kalem, (1379): s. 167.

 23. Nikitin,   Musyub (1947) Hateret ve sefername.çev. Alimuhammet Ferveşi, Tahran: Kanune   Marefet,   (1326): s. 240.

 24.   Nahidi-Azer, s. 167.

  25. Nikitin, s.   241.

 26. Dnstroril,   Genral major (1979) İmperiyalizme İngilis der İran ve Kafkaz (1917-1918),   çev, Hoseyn   Ansari. Tahran: Menuçehri, (2537): s. 259.

 27. Nikitin, s.   255.

DR. Talas Avşarlı

Günaztac /Güney Azerbaycan Tanıtım Cemiyeti/ Başkanı






Mass protests to save Lake Urmia escalate in Azerbaijani cities of Iran

ADAPP: Mass protests to Save Lake Urmia escalate in Azerbaijani cities of Iran. According to eyewitnesses, on Saturday, September 3rd, Iranian forces killed at least one and injured many in a violent oppression of non-violent protestors in the cities of Urmia and Tabriz.

Following last Saturday’s demonstrations, tens of thousands of Azerbaijani Turks took to the streets in Urmia and Tabriz on September 3rd. Several thousand Iranian riot police used brutal force, firing rubber and metal bullets and using tear gas and batons, to disperse the demonstrators.

In addition to the riot police, Iranian Revolutionary Guard (IRG) and Basij militia forces attacked peaceful protesters in Urmia. Several hundreds of IRG and Iranian Army forces have taken control of important government buildings such as West Azerbaijan’s Governor’s office and Urmia TV station.

An unspecified but large number of protesters were injured and many were transferred to the “Mutahhari” and “Arifian” hospitals in the city of Urmia. According to the eyewitnesses, a protester was killed by the Iranian riot police (Gard-e Vijeh) in Tarbiat Street of the city of Tabriz. The body was immediately removed by the security forces.

Before and during the protests more than one thousand people were arrested by Iranian riot police, Basij and undercover police officers in the cities of Urmia and Tabriz. According to ADAPP’s sources, those arrested were transferred to the government buildings, and Basij centres. Many dozens of arrested demonstrators had been transferred by paddy-wagons.

Azerbaijani demonstrators chanted slogans in Turkish in favour of protecting Lake Urmia. They were asking to remove the dams and condemning the Iranian government’s policy on “purposely” drying up Lake Urmia Some of the chants heard were: “Lake Urmia is dying / Iran is issuing its execution”, “Long live Azerbaijan”, “Urmia is thirsty / Azerbaijan must rise up, otherwise it will lose”, “Remove the dams, let water to the lake!”

Lake Urmia (Urmu Gölü) in Iran’s Azerbaijan is threatened by environmental degradation. In recent years, the government has actively built dams on more than 20 tributaries feeding into the lake, reducing the depth of the shallow lake to almost 2 meters. Fearing that Lake Urmia would share the same fate as the Aral Sea, Azerbaijani environmental activists have pressed for action from the Islamic Republic. There is great concerns that inaction will lead to an environmental catastrophe in which the remaining salt would be picked up by winds and dispersed throughout the region spreading disease, destroying crops, and creating hazardous living conditions in a wide radius around the lake. An environmental disaster of this intensity will plague not only Iranian Azerbaijan but the surrounding countries of Azerbaijan, Turkey, Iraq, and Armenia. Because of Lake Urmia’s crucial role in its region supporting over 13 million local inhabitants, Azerbaijani environmental activists have pressed for action and will continue to peacefully protest to attract government cooperation and participation for these citizens’ concerns.

03 September 2011

Association for the Defence of Azerbaijani Political Prisoners in Iran (ADAPP)

Azercemiyyet’s email to UNEP about the disastrous situation of Lake Urmia

August 23, 2011

From: Dr. Manaf Sababi Chairman of Azerbaijani Swedish association AZER Malmö, Sweden

To: Mr. Nick Nuttall Office of the Executive Director United Nations Environment Programme (UNEP) nick.nuttall@unep.org

CC: UNEP, Vienna International Centre harald.egerer@unvienna.org; unepinfo@unep.org; championsoftheearth@unep.org

Dear Mr N. Nuttall

As far as I understand, according to the Malmö Ministerial Declaration of 31 May 2000, UNEP is the only nominated authority of the United Nations system in environmental issues to keep the global environment under review and bring emerging issues to the attention of governments and the international community for action. In addition the program of the UNEP aims to seek and minimize environmental threats to human well-being from the environmental causes and consequences of disasters. You may already know that the third largest salt water lake on earth is drying by every day and every week, yet the government of Iran won’t take any measurement. Last week a proposition by Member of Parliament from Urmia to save the lake was rejected by majority supporting the hard-line of government and thereby all hope to save the lake by way of authority disappeared. Lake Urmia (Azerbaijani:Urmu Golu اورمیه گولی; Persian: دریاچه ارومیه Daryâcheh-ye Orumiyeh) is a salt lake in northwestern Iran, near Turkey. The lake is between the provinces of East Azerbaijan and West Azerbaijan. It is the largest lake in the Middle East, with a surface area of approximately 5,200 km², 140 km length, 55 km width, and 16 m depth. On behalf of our Swedish Azerbaijanis members in AZER Association I am writing to bring your attention to the problem and argue you to demand the Iranian authorities to take immediately measure to save the lake.


Dr Manaf Sababi


+46 703591315

Urmu Gölünün kurudulmasıyla ilgili, Türk Güney Azerbaycanlı çocuğdan, dünya Çocuklarına İngilizce bir şiir


Lake urumiye is dying, drying out! Get help, try and shout If it dries out, it’s going to be a big hit. But we can save it!

A big salty surface is now whats left of the beautiful lake Just try and get help for god’s sake The fish, sea plants are going to die And all we do is sit here and sigh

So try and remember… Lake urumiye is dying, drying out! Get help, try and shout If it dries out it’s going to be a big hit But we can save it!!

This poem is written by me. I have got the idea from Gunaz TV which really inspired me by the animated information given to the children on TV about lake urumiye and how it is drying out. I really think that we can help save it. The anti-democtractic regime of iran is the main problem why the lake is drying out. They have blocked the dams around lake Urumiye which would have provided the lake with enough water for it to survive, but they are keeping them blocked. The anti-democratic regime of iran is a very selfish government. They can easily save the lake by opening the dams around and letting water in. They have “reasons” to keep the dams closed. Many people have been arrested while they were protesting against the regime and telling them to open the dams to stop the beautiful lake drying.

By: Sevin Erdebilli from South Azerbaijan

27 September 2011


Lake Oroumeih (also spelled as Lake Urmia) is a major water body in northwest Iran. At the present time it is the largest lake in the Middle East and the third largest salt water lake on the planet. It is 140 km long, 35 km wide, and as deep as 16 m. However, dams on feeder streams, expanded use of ground water in the region, and a decades long major drought have caused the lake to diminish. The result is a major change in the region’s ecosystem and a significant change in the are’s economy.

The increased salinity of the remaining water has led to an absence of fish and has destroyed habitat for migratory waterfowl. Traditional tourism and recreation on longer are factors for the small communities near the lake.

Landsat satellite data, acqired by the U.S.Geological Survey, illustrate the gradual change. Three Landsat scenes were used to cover the lake in each of the scenes. İn 1985 the dark tone represents the lake when it was at near full capacity. The green tones represent vegetation (agricultural crops and forests). İn 2010 image mosaic, light blue tones represent shallow water and salt deposits along the lake edges. The expanded green tones idicate increased use of ground water and river diversion for irrigation.

United Nations environmental studies indicate the lake is now 60% of the size it was in the 1980s and, at the current rate, will be completely dry by the end of 2013.

U.S. Department of the Interior

U.S. Geological Survey.


18 Nisan 2012



Anti regime protest against environmental crisis at Lake Urmiye(Orumieh) in South Azerbaijan (North west of Iran) 21 May 2012, Urmiye city